خط هیروگلیف تحقیق کننده سید ماشااله نسابه از داراب فارس سرزمین ساسانیان

خط  تحقیق کننده  سید ماشااله نسابه از داراب فارس سرزمین ساسانیان

هیروگلیف یا خط تصویری ، در اصل یعنی سپنتا منبت یا کنده کاری مقدس و ریشه در زبان یونانی دارد. علت این نام گذاری، آن بود که این روش نگارش بیشتر ویژه کاهِنان و رهبران مذهبی بوده است؛ چراکه آموختن آن دشوار و نوشتن آن نیازمند امکاناتی بود که معمولا مردم عادی از آن بی بهره بودند.

پیشینه کهنترین اثر یافته شده با خط هیروگلیف، به 3200 تا 3300 سال پیش از میلاد می رسد و برابر سندهای موجود، مصریان باستان تا 3500 سال پس از آن نیز از این روش نگارش استفاده می کردند. تصویر زیر، از فرهنگ اینکارتا (انتشارات میکروسافت) گرفته شده و متعلق به آرامگاه شهبانو آمونهِرخِپسِف است.

 

 

روش نگارش هیروگلیف در ، شامل 700 تا 800 الفبای تصویری بود و هر چه که علاقه به نوشتن متن های مذهبی اضافه می شد، بر تعداد آنها نیز افزوده می شد. مصریان، هیروگلیف را از راست به چپ و از بالا به پایین می نوشتند و همچون سایر خط های باستانی، در متن های ایشان نیز خبری از نقطه ، فاصله و آیین نگارش نبود.

الفبای تصویری مصریان را می توان به دو گروه عمده نقسیم نمود.

1) آوانشان، الفبایی که آواها را به نمایش در می آورد. در زیر، تعدادی آوانشان به همراه معادل آنها در الفبای لاتین و نیز آوانِگار هریک به نمایش در آمده است

 

 

 

شاید این پرسش پیش آید که مثلا چرا باید یک آوانشان صدای /ر/ و یا یک خط افقی زیگزاگ، آوانشان صدای /ن/ باشد و...؟ پاسخ این است که هر یک از این آوانشانها، پیشتر نمایشگر جانور یا چیزی بوده اند که به تصویر می کشند، اما به تدریج تغییر کارکرد یافته اند. برای نمونه، در اصل، نماد دهان (r'i) بوده و نیز دیس واژه آب (nu) بوده است. این دو نشان و بسیاری دیگر از دیس-واژگان به تدریج تبدیل به آوانشانِ حرف نخست خود شده اند.

2) چُمنگار الفبایی که چیز، یا اندیشه ای را به نمایش می گذارد

 

 

نکته مهم: چنانکه می بینید، سه خط عمودی کنار هم، نشانه جمع و یک خط عمودی، ”نشانه ی دیس واژه“ است. به اینچنین نشانه هایی در زبان هیروگلیف که نه چمنگارند و نه آوانشان، و تعیین کننده دسته ای است که واژه بدان تعلق دارد، ”determinative“ گفته می شود. بد نیست بدانید که گاهی برخی آوانشان ها، نقش آوایی خود را از دست داده و نقش determinative به خود می گیرند.
شاید دشوارترین بخش خواندن متن های هیروگلیف، تفسیر نشانه ها، چمنگارها، و آوانشان هایی است که پشت سرهم و بدون فاصله آمده اند. در تصویر بالا دیدید که دوپای در حال حرکت، معنای راه رفتن را می دهد. اکنون ببینید که ترکیب این چمنگار با دیس واژه های دیگر، چگونه معنای ”راهنمایی کردن“ و ”نزدیک شدن“ می دهد:

 

 

گفتیم که آموزش و نگارش هیروگلیف کاری دشوار بود. به همین دلیل مصریان خطی نو را بوجود آوردند که تنها فرق آن با هیروگلیف سنتی، ساده تر شدن دیس واژه ها بود. نام این خط جدید ”hieratic“ یا خط کاهنی بود و برخی آنرا ”سرِهم یا شکسته ی هیروگلیف“ می دانند. این خط را، بر خلاف هیروگلیف سنتی که بیشتر بصورت کنده کاری و بنای یادبود بکار می رفت، با قلم نی بر روی پاپیروس می نوشتند. در زیر، نمونه ای از این خط را با هیروگلیف سنتی مقایسه کنید:

 

 

در قرن هفتم پیش از میلاد، مصریان خط تازه ای اختراع کردند که از روش نگارش کاهنی (hieratic) نیز آسانتر بود. این روش نگارش، ”خط همگانی“ (demotic script) نام داشت. از آن تاریخ به بعد، مصریان از خط هیروگلیف سنتی، برای منبت کاری روی ساختمان، جواهر، و اسباب خانه استفاده می کردند؛ خط کاهنی را برای متن های مذهبی و خط همگانی را برای متن های تجاری و ادبی بکار می بردند.
در پایان، این را هم بگویم که خط هیروگلیف، به شکل های دیگر، در میان مردمان باستانی دیگری، چون سرخپوستان اولمِک ، مایاها، برخی از مردم چین باستان، و برخی مردمان ساکن میان رودگان «بین النهرین)، نیز استفاده می شده است.

 

---

 

مدتی قبل در خبرها آمده بود: باستان شناسان مصری بقایای هرم جدیدی را در منطقه “الثقاره” در بیست کیلومتری قاهره کشف کردند.

اما راز این هرم چه بود؟
باستان شناسان مصری از کشف هرم گمشده ای با قدمت ۴۰۰۰ سال خبر دادند. گفته می شود این هرم ۲۰۰ سال قبل توسط باستان شناسی کشف شد ولی دیگر هیچ وقت اثری از آن دیده نشد.

زهی حواس باستان شناس ارشد مصری گفت: این هرم توسط پادشاهی به نام مینکهور، یکی از فراعنه گمنام که تنها ۸ سال حکومت کرد، ساخته شده است.

در سال ۱۸۴۲ باستان شناسی آلمانی به نام کارل ریچارد لپسوس در میان جستجویش در الثقاره به این هرم اشاره کرده است و آن را شماره ۲۹ و هرم بی سر نامیده است. زیرا تنها پایه هرم باقی مانده است. اما شن های صحرایی این هرم را پوشاند و پس از آن هیچ باستان شناسی نتوانست مقبره مینکهور را بیابد.

این تیم همچنین از کشف بخشی از جاده ای خبر دادند که از آن برای جشن های دسته جمعی استفاده می شده و راهبان بلندپایه صورتشان را با ماسک می پوشاندند و گاوهایی را که قربانی و مومیایی شده بودند را برای پرستش، حمل می کرده اند.

پایه هرم، یا آنطور که باستان شناسان می گویند: قسمت رویی بنا، بعد از یکسال و نیم تلاش تیم زهی حواس از زیر تپه شنی با ارتفاعی حدود ۸ متر بیرون کشیده شد.

حواس می گوید سبک معماری این اهرام مربوط به سلسله پنجم از پادشاهی قدیم مصر می باشد. دوره ای که در سال ۲۴۶۵ قبل از میلاد آغاز و در ۲۳۲۵ قبل از میلاد پایان یافت. اگر اینگونه باشد، این هرم دو قرن بعد از اهرام جیزه ساخته شده است.

شاهد دیگری بر اثبات زمان ساخت هرم، سنگ گرانیت خاکستری کشف شده به عنوان سرپوش تابوت بود که در آن زمان مورد استفاده قرار می گرفته. پایه ی مستطیل شکل هرم و گودالی به عمق چهار و نیم متر در کف بنا، نشانه کوچکی از ابهت هرم در زمان خود است. انبوهی از سنگهای عظیم الجثه که بسیاری از آنها هنوز در زیر شن و غبار دفن شده اند، دیوارها و ورودی هرم و تالار تدفین را در داخل هرم نشان می دهند.

باستان شناسان نشانی از نام فرعون به زبان هیروگلیف در این هرم نیافتند. اما حواس می گوید تاریخ تخمینی ساخت هرم، نشان می دهد که به مینکهور متعلق است.

کار بر روی این سایت باستانی ادامه دارد و حواس امید دارد با از زیر خاک بیرون آوردن هرم های کوچک اطراف مقبره مینکهور، سنگ نبشته هایی برای اثبات این ادعا پیدا کند.

از سوی دیگر، جاده ی کشف شده در کنار این هرم، مربوط به دوره بطلمیوس یعنی ۳۰۰ قبل از میلاد است. اشخاص روحانی باید گاو مقدس را در این جاده به سوی گور زیرزمینی اش حمل می کردند.

مصریان باستان گاو را مقدس میشمردند و آن را تجسمی از خدای شهر ممفیس می دانستند که با باروری و حاصلخیزی و پرستش خورشید نیز نسبت داشت. گاو مقدس گاوی با رنگ سیاه عمیق و نشان سفیدی در بین شاخهایش بود. توسط یک فرد روحانی انتخاب و تا پایان عمرش مورد احترام بود. بعد از مرگ، مومیایی و در گورستانی زیرزمینی دفن می شد.

این اکتشاف، بخش مهمی به اطلاعات تاریخی درباره پادشاهی قدیم و رسومات سنتی اضافه نمود. با وجود اینکه باستان شناسان قریب به ۲۰۰ سال است که در مصر مشغول اکتشاف هستند، اما به گفته حواس تنها یک سوم آنچه در زیر خاکهای الثقاره وجود دارد، کشف شده است.

 

نواختن نقاره از زمان‎هاى قدیم در آستان مقدس امام رضا علیه السلام معمول بوده است

---

تاریخچه ء کامل نقاره زنی ـ به مناسبت ولادت با سعادت امام رضا علیه السلام

تاریخچه ء کامل نقاره زنی :

 

نواختن نقاره از زمان‎هاى قدیم در آستان مقدس امام رضا علیه السلام معمول بوده است.

 اما این که این رسم از چه زمانى آغاز شده و به صورت یک سنّت در آمده، معلوم نیست.

 نه نویسندگان درباره آن چیزى نوشته‎اند و نه اسناد و مدارک موجود در حرم مطهر

 چیزى را نشان مى‎دهد. اما از نشانه‎هاى تاریخى چنین برمى‎آید که در قرن دهم،

 نواختن نقاره معمول بوده است.

فضل بن روزبهان خنجى در کتاب مهمان نامه بخارا، در حالات محمدخان شیبانى،

سلطان ماوراء النهر که مشهد مقدس و ناحیه طوس را تصرف کرده بود، مى‎نویسد:

«سلطان تصمیم گرفت به زیارت حضرت رضا علیه السلام برود،

 از این رو، با اعیان لشکر خود و قاضیان و محتشمان عازم مشهد گردید.

من با گروهى قبلاً به مشهد رفتیم و در آن جا مراسم استقبال را فراهم کردیم.

 بر فوق بارگاه حضرت، محلّى که نقاره نوبت حضرت امام مى‎زنند،

جماعت نقاره‎چیان اردوى همایون و نفیرچیان ایستاده،

مترصّد آن که چون موکب همایون برسد نقاره بکوبند و نفیر نوازند.

 آن حضرت امر فرمودند که دم نزنند و نفیرنوازى را به فقیرنوازى بدل فرمودند،

 و چون به درگاه بارگاه رسیدند، فرود آمده به پیشگاه برآمدند

 و از آن جا به روضه مقدس قدم گشاده و آداب زیارت تقدیم نمودند

 و اندکى نشسته، از قبه بیرون فرمودند.»

لطفابرای خواندن تاریخچه کامل نقاره زنی و آداب و رسوم این سنت زیبا به ادامه مطلب

مراجعه فرمایید.

.

اللهم صل على٬  على بن موسى الرضا (ع)

.

الــــــــتماس دعـا

 

زندگی نامه فرعون ها

اهرام مصر چگونه ساخته شدند؟
آزتک‌ ها ، مایا‌ها و مصریان باستان ، سه تمدن متفاوت با یک ویژگی مشترک داشتند و این اشتراک چیزی نبوده است به جز اهرام . از این میان ، مصریان ، اهرام خود را به گونه ‌ای ساخته ‌اند که شکلی موقرتر و رساتر را به خود گرفته است .
بناهایی عظیم با پایه‌ ای وسیع و چهار دیوار مثلثی شکل که در یک نقطه به هم می‌ رسند . در حالیکه اهرام آزتک‌ ها و مایاها ، بناهایی با تعدادی پلکان و سقف صاف بودند . دونالد ردفورد ، کارشناس مطالعات کلا‌سیک و مدیترانه‌ ای باستان از دانشگاه پن استیک در رابطه با شکل اهرام معتقد است که شاید این شکل متمایز و برجسته از مقبره ‌های فراعنه به علت مذهب خورشید پرستی آنها باشد . مصریان باستان معتقد بودند "را" خداوند آفتاب مصریان ، پدر فراعنه، پیش از به وجود آمدن دیگر خدایان خود را از تپه هرم گونه کوچکی در زمین به وجود آورد و این مورد می ‌تواند باعث تقویت فرضیه ‌ای شود که اهرام را اشعه‌ های خورشیدی ذکر می‌ کردند .
اهرام مصر تقریبا در یک دوره 1000 ساله و در زمان شکوفایی و عظمت فراعنه مصر بین سال‌ های 1700 تا 2700 قبل از میلا‌د بنا شده‌ اند . شاه جوذر اولین نوع از اهرام به وجود آورد . ایمهوتپ معمار این بنا ، ساختمان را به صورت پله‌ ای به همراه 6 دیرک و به گونه‌ ای مستطیلی ساخت که در آن سلا‌طین اولیه مصر مدفون شده ‌اند . بزرگترین و معروفترین اهرام در گیزا (‌‌Giza ‌) به چشم می‌ خورد که هرم بزرگ گیزا منصوب به فرعون "خوفو" از جمله آنان است . شاید در طول قرن‌ ها ، نظریه ‌های متفاوتی در مورد نحوه شکل گیری اهرام را ارائه شده است .
بعضی معتقدند که موجوداتی فرا زمینی در ساخت آن نقش داشتند بعضی دیگر بر این باورند که این فن‌ آوری بعد از گذشت سالیان به فراموشی سپرده شد . اما با این وجود ، امروزه پیچیدگی زیادی در نحوه ساخت آن به چشم نمی ‌خورد . اسناد و مدارک به دست آمده حاوی این مطالب است که به عنوان مثال نزدیک به 20 تا 30 هزار کارگر طی 23 سال هرم بزرگ گیزا را به وجود آوردند . در حالی که کلیسای جامع نوتردام پاریس بعد از گذشت 200 سال تکمیل شد . دوناله ردفورد معتقد است : فراعنه بعد از به حکومت رسیدن ، تیمی از مهندسان ، معماران ، کارفرمایان را برای ساخت اهرام خود تشکیل می ‌دادند .
اهرام را معمولا‌ در جنب باختری رود نیل می ‌ساختند تا ارواح فراعنه با غروب و طلوع خورشید هم راستا باشد . باستان‌ شناسان دو علت عمده را دلیل این انتخاب می‌ دانند . شرقی بودن آن نسبت به افق غربی و غروب خورشید و غرابت آن با ممفیس (‌‌Memphis ‌) شهر مرکزی مصر باستان . دیوارهای اهرام مصر را با سنگ آهنگ درست می ‌کردند تا جلوه‌ ای سفید رنگ به اهرام داده و باعث مشخص بودن آنها تا فواصل چندین مایلی باشد . سنگ فوقانی اهرام را از جنس گرانیت و دیگر سنگ‌ های سخت ساخته لا‌یه‌ ای از طلا‌ یا نقره بر روی آن می‌ کشیدند تا انعکاس کننده نور آفتاب باشد . نحوه استخراج سنگ‌ ها ، چگونگی برش و بیرون کشاندن آنها هنوز مجهول مانده است .
بعضی از یافته‌ ها به وجود قلم‌ های مسی اشاره دارد که برای استخراج سنگ آهک استفاده می ‌شده است . اما سنگ‌ هایی همچون گرانیت نیازمند ابزاری مستحکم ‌تر برای استخراج بودند . دولریت نوعی دیگر از سنگ سیاه آتشفشانی است که برای این کار مورد استفاده قرار می‌ گرفت . طی فرایند استخراج ، دولرتیها را بر روی لبه سنگ‌ های گرامیتی می ‌ساییدند و آنها را بیرون می ‌آوردند.
نزدیک به 70 کارگر سنگ‌ ها را می‌ کشیدند ، در زیر آنها ، شکافهایی به وجود می ‌آوردند و پیچ‌ های چوبی در آن فرو کرده و با آب پر می‌ کردند . پیچ‌ ها منبسط شده و سنگ را به دو نیم می‌ کرد . سپس آنها را برای محل بر روی قایق ‌های مخصوص قرار می ‌دادند . اما، آیا کارگران به زور و بدون مزد دست به چنین کارهایی می ‌زدند . ردفورد این تفکر و اندیشه را رد کرده است .
وی نظام برده ‌داری در مصر باستان را بسیار پیچیده عنوان می ‌کند . وی اذعان می کند که نظام قانونی در استخدام برده‌ها و نحوه برده‌ داری در مصر بسیار پیچیده بود . روستاییانی که در ساخت اهرام شرکت داشته‌ اند در ازای خوراک ، پوشاک و مسکنی که در شهرک اهرام به آنها تعلق می‌‌ گرفت موظف به پرداخت مالیات بودند . با این وجود و با گذشت سالها و انجام مطالعات و تحقیقات بسیار ، هنوز شکایتی در نحوه حمل ، استخراج و بنای ساختمان‌ ها وجود دارد که ناشناخته باقی مانده است .‌
برای ساخت اهرام ، تعدادی شیب راهه آجر فرش احداث گردید و تخته سنگهای آهکی را که از معادن آن سوی نیل با قایق به آنجا منتقل می شدند ، احتمالاً با استفاده از غلطکهای چوبی روی این شیب راهه ها به بالا منتقل می کردند.
در جلوی هر هرم ، معبد کوچکی قرار داشت که با گذرگاهی سنگفرش به معبدی دیگر که در دره نیل ، در حاشیه مزارع واقع بود ، می پیوست . ورود به معبد واقع در دره از طریق مجرایی از رود نیل ممکن بود و هنگام جاری شدن سیل ، با قایق به آنجا رفت و آمد می کردند.
در دو سوی اهرام ، هرمهایی کوچک با طرحی منظم و دقیق وجود داشت که ویژه اعضای خاندان سلطنتی بود و تعدادی مصطبه نیز به مقامهای بلندپایه درباری اختصاص داشت . جهت هرمهای سه گانه ، شمالی - جنوبی است ؛ هرمهای خوفو و خفرع نیز بر روی محوری مایل در امتداد یکدیگر ساخته شده اند .
1-هرم خوفو :
خوفو یا خئوپس ، دومین پادشاه سلسله چهارم بود که از حدود سال 2551 پیش از میلاد به مدت نزدیک به ربع قرن بر مصر حکومت نمود . وی مجموعه گیزا را در چهل کیلومتری شمال داشور ، نزدیک قاهره مدرن و شهر تاریخی و کهن ممفیس ، پایه گذاری کرد . این مجموعه دارای پنج عنصر اصلی است : اهرام خوفو ، خفرع و منکورع ، تندیس ابو الهول و معبد دره ای هرم خفرع . از اهرام سه گانه چـیزه ، هرم خـوفو ، کهن ترین و بزرگترین است و تاریخ ساخت آن به حدود سال 2570 پیش از میلاد باز می گردد . این بنای یادمانی سنگی بسیار عظیم به " هرمی که مکان طلوع و غروب خورشید است "، شهرت داشت .
به استثنای اتاقک تدفین ، توده غول پیکری از بنایی با سنگ آهک یا کوهی از سنگ است که مطابق همان اصول ساختمانی هرم پله دار پادشاه زوسر در سقاره ساخته گردیده . لازم به ذکر است که تمامی سنگ های بکار رفته در ساخت اهرام ، بدون ملات در کنار یکدیگر کار گذاشته شده اند...
بشنوید... 

+ نوشته شده در  شنبه یازدهم آبان 1387ساعت 18:50  توسط نسابه  |  نظر بدهید

---

رامسس دوم یا رامسس بزرگ (*Riʕmīsisu؛معنا:زادهٔ ره) (زاده ۱۳۰۲، پادشاهی ۱۲۷۹-۱۲۱۳ (پیش از میلاد))فرعون مصر باستان از دودمان نوزدهم پادشاهان آن سرزمین بود. بسیاری او را نیرومندترین فرعون تاریخ مصر باستان می‌دانند.

ستی یکم پدرش هنگامی که او چهارده‌ساله بود وی را به جانشینی برگزید. رامسس در آغاز دهه بیستم زندگی به پادشاهی رسید. او ۶۶سال و دوماه پادشاهی نمود و بیش از نود سال زیست. او پایتخت را از شهر تب به رآمسس برد.

رامسس دوم سومین فرعون از دودمان نوزدهم بود. وی در جنگ با امپراتوری هیتی توانست بر سرزمینهای خاوری مدیترانه دست یابد.

برخی او را فرعون یادشده در سفر خروج دانسته‌اند.

ین و مراسم ازدواج در ایران عهد ساسانی

ین و مراسم ازدواج در ایران عهد ساسانی مقدمه ایران زمین دارای فرهنگی درخشان و باشکوه است و بر جوانان عزیز ایران است که آن را شناخته وپاس دارند ،زیراپایه زندگی اجتماعی و فرهنگی و ملیت ما بر همین فرهنگ کهن استوار است و با شناختن آن خویشتن وپدران و خانمان دیرین خودرا بهتر خواهیم شناخت و با مرز و بوم خویش که سرشار از اندیشه هاست بیشتر آشنا خواهیم گشت و ریشه و مایه بسیاری از کردارها ،پندارها ورسومی که با آن پرورش یافته و بزرگ شده ایم ،در خواهیم یافت. آداب و رسوم و فرهنگ ملی ما هنگامی که معنای اصلی خویش را در خاطر ما باز یافتند،زندگی ما راپربارتر و با معنی تر خواهند ساخت.یکی از رویدادهای مهمی که در زندگی هر فردی رخ می دهد ،پدیده ازدواج است که امروزه در نواحی و مناطق مختلف دارای سنت ها و آداب خاصی است ودر گذشته نیز آیین ها و رسوم مختلفی داشته و به نحو آیینی برگزار می شده است .آداب و رسوم ازدواج در ایران باستان که سنتی دیرینه بود،نسبتا بر ما مبهم است. در بیشتر منابع به انواع ازدواج های مرسوم عهد ساسانی اشاره شده است و کمترین اطلاعی از باورها ،آداب ،رسوم و چگونگی شکل گیری ازدواج توضیحی داده نشده است. اما قدر مسلم آن است که ایرانیان عهد ساسانی ،برپایه آموزه های دینی شان و آموخته های پیامبرشان زرتشت بر این باور بودند که شادی و رامش از جلوه های نیک اهورایی و همساز با زندگی است وپیوسته بر آن بودند تا به هر بهانه ای اندوه و سوگواری را از خود دور سازند . برگزاری جشن های مختلف در ایران باستان دلیل این مدعاست اما علاوه برجشن های ملی ، مذهبی و... به گواه مورخيني چون هرودت ، گزنفون ،پلوتارك و... در زندگی خصوصی افراد نیز برخی از جشن هامانند جشن تولد ،جشن ازدواج و زایش فرزندو.... نیز وجود داشته که افراد بسته به تمکن مالی شان ،عقاید دینی ،رسوم منطقه ای و عرف موجود برگزار کردن آن همت می گماشتند. اهمیت ازدواج در آیین زرتشتی ازدواج در آیین زرتشتی کاریست بسیارپسندیده و سر باز زدن از آن و زندگی کردن به حالت تجرد ناپسند و در خور نکوهش می باشد . بنا بر گفته های زرتشتیان ازدواج«اشوداد»یا امر خیر است ، ازدواج امری فرشکردی یا جاودان است . در وندیداد ،فرگرد سوم اشاره شده : « زمینی که بدون کشت و تخم و بی حاصل ماند، چون زنان زیبایی که بی شوهر مانده و بچه های بسیار نیاورد.» (1) همچنین بیان شده است که : « از میان دو مرد ، آن که زن دارد نسبت به مجرد ارجمند تر است.» اهمیت ازدواج برای زنان نسبت به مردان در دین زرتشتی بیشتر است چنان که زن به سن بلوغ برسد و ازدواج نکند حتی مستحق مرگ است چنان که در کتاب شایست ناشایست ذکرشده است که: « یکی این که مرد اگر زن نکند ، مرگرزان (اعدام) نشود ، اما زن اگر شوهر نکند ،همانا مرگرزان شود زیرا که زن را جز از طریق آمیزش با مردان فرزندپدید نیاید و از وی پیوند نرود»(2) در کتاب صد در بندهشن ذکر شده است که « و آن چه پرسیدند که زنان را شوهر کردن چه کرفه (پاداش) است بدانند که بدین در چنان پیداست که دختر چون نه ساله شود می باید که نامزد شوی کنند چون دوازده ساله باشد با شوهر دهند و چون دشتان شود شوهر سزاوار به خویشتن آید و به شوهر ندهند و اگرپدرندهد هر بار که دشتان شود و دختر سر شوید آن پدر تنافوری (یکی از درجات عذاب) که هزار دویست درم سنگ، گناه باشد و به سر چینودپل (پل صراط) اول شمار این کنند و اگر مادر رضا ندهد این گناه (مادر) باشد و اگر برادر رضا ندهد این گناه برادر باشد و اگر دوده سالار رضا ندهد این گناه دوده سالار باشد و اگر دختر خود شوهر نخواهد و نکند و این گناه دختر باشد به سرپل چینودپل پادافره ( عذاب) این فرمایند و اگر هم چنان به هیچ حال شوی نکند و شوی نکند و شوهر سزاوار باشد و خواستاری کند و سر در نیاورد چون هشتاد ساله شود و بمیرد اگر صد هزار کار وکرفه (ثواب) کرده باشد ممکن نیست که روان او به بهشت رسد یا از دوزخ رهایی بیابد تا رستخیز تن پسین (کالبدآن جهانی) در دوزخ بماند»(3) به همین جهت ازدواج در دین زرتشتی از جایگاه والایی برخوردار است و ثواب بزرگی دارد زیرا ازدواج جلوه ای از اکار( خنثی کردن) اعمال اهریمن است . به همین مناسبت دختران می توانند برای یافتن شوهر نیک از یزدان یاری طلبند . انواع ازدواج در عهد ساسانی شوهر کردن برای زن ، بنا بر قواعد دوران ساسانیان به معنای در آمدن از سالاری پدر یا برادر و رفتن به سالاری شوهر یاپدر اوست . اجازه رسمی پدر یا عدم رضایت نخستین عاملی است که نوع ازدواج را تعریف می کند ، در مرحله دوم ، ازدواج زن برای بار نخستین و بعدی ، تعیین می کند که ازدواج از چه نوعی است. ظاهرا ازدواج در دوران ساسانی به پنج شکل ذیل انجام می گرفته است: 1- زنی که با رضایت والدینش به خانه شوهر می رفت ، فرزندانی که او برای شوهرش به دنیا می آورد در دو جهان به همسرش تعلق داشت او راپادشاه زن «زن ممتاز» می خواندند ( یا ازدواج پاتخشاییه گویند) 2- زنی که تنها فرزند خانواده بود، اواغ زن ( زن تنها فرزند) خوانده می شد ، فرزند اول این زن را به والدین می دادند تا جای دختری را که خانواده را ترک گفته بود بگیرد ، از این هنگام وی را نیز مانند زن نخست « ممتاززن » می گفتند. 3- اگر مردی که در سن ازدواج بود مجرد می مرد خانواده اش به زنی بیگانه جهیز می دادند و به همسر مردی بیگانه در می آوردند ،این زن را سذرزن یا همسر خوانده می نامیدند ، نیمی از فرزندان او را به مرد مرده که می بایست در جهان دیگر شوی او باشد تعلق داشت و نیمی دیگر از آن شوهر زنده بود . 4- بیوه ای که دوباره به خانه بخت می رفت چاکر زن (چکریه) نام داشت . اگر او از شوهر اولش فرزندی نداشت ، وی را همانند همسر خوانده می دانستند و نیمی از فرزند انش را که از همسر دوم می زایید به شوهر نخست او که می باییست در جهان دیگر به همسریش در آید تعلق داشت. 5- زنی که بی رضایت پدر و مادرش ازدواج می کرد فروتر از دیگر زنان بود . این زن را خود سرای زن ( زنی که خود خانه ای بنا کرد) می گفتند ، او نمی توانست از والدینش ارث ببرد تا آن که پسر بزرگش به سن بلوغ می رسید و به او در نزدپدرش مقام «ممتاز زن» می بخشید.(4) ازدواج و مقدمات آن در عهد ساسانی هر دختر یاپسر در خانواده زرتشتی تا هنگامی که به سن خردمندی می رسید و توانایی اداره یک زندگی مشترک را داشت براساس تعالیم دینی اقدام به ازدواج می کرد . در انتخاب همسر در برخی از متون به برخی از معیارها و ویژگی های ظاهری اشاره شده است در گفتگوی خسرو قبادان پادشاه ساسانی با رهی در مورد ویژگی های فیزیکی زن به شرح ذیل اشاره شده است « دوازدهم فرماید وپرسد که کدام زن بهتر (است) ؟ رهی گوید که انوشه ( جاوید) باشید ! آن زنی بهتر (است) که از حیث اندیشه ، مرد دوست (باشد) . افزون بر این ، او را قامت میانه ، سینه پهن ، سر(و) سرین(و) گردن موزون ، وپایش کوتاه ، و میان باریک ، و زیرپای گودی دار ، انگشتان بلند ، و اندامش نرم و گوشتالو ، و به پستان (دارای پستان خوب) ، ناخنش برفین، و گونه اش انارگون ، و چشمش بادام گونه ، و لب مرجانی ، و ابرو طاقدیس (گرد ،کمانی ) ، دندان سفید لطیف و خوشاب ، و گیسو سیاه و براق (و) دراز (باشد) ، و در بستر مردان سخن بی شرمانه نگوید» (5) در ازدواج پاتخشایی آيین ها و رسوم خاصی داشت که به شرح آن می پردازیم در این نوع ازدواج « قرار و ترتیب ازدواج را بزرگ خانواده داماد و سرپرست عروس ( معمولاپدرش ) می گذاشتند »(6) همچنین در کتاب کلیات تاریخ و تمدن ایران پیش از اسلام تالیف عزیزا... بیات در بخش ساسانیان بیان شده است که « برگزیدن شوهر برای دختران به پدر اختصاص داشت اگرپدر در قید حیات نبود شخص دیگر اجازه شوهر دادن دختر را داشت این حق نخست به مادر تعلق می گرفت و اگر مادر مرده بود متوجه یکی از اعمام یا خاله های دختر می شد . دختر خود مستقلا حق اختیار همسر نداشت از طرف دیگرپدر یا شخص دیگری که ولی دختر به شمار می رفت مکلف بود به مجرد رسیدن به سن بلوغ او را به شوهر دهد ، زیرا که منع دختر از زناشویی و تولید مثل گناه بزرگی محسوب می شد . معمولا وصلت به وسیله یک نفرواسطه به عمل می آمد . مهر را معین می کردند سپس شوهر مبلغی به پدر آن دختر می پرداخت ضمنا حق داشت آن پول را دربعضی موارد مجددا مطالبه کند مانند نازا بودن زن پدر حق نداشت دختر را در اختیار شوهری که انتخاب کرده بود بگذارد اگر دختر ابا می کردپدر حق نداشت او را بدین سبب محروم از ارث نماید .» (7) در ازدواج پاتخشایی چنین به نظر می رسد که الگوی ازدواج براساس انتخاب والدین ، علاقه ، خرد و اختیار زن بوده است به شکلی که در یسن 53 زرتشت «پورچیستا ، جوان ترین دختر خود را می خواند تاپس از همپرسی و مشورت با خرد خویش ، اعلام دارد که آیا جاماسب ، مرد برگزیده را برای همسری خود شایسته می بیند !»(8) در شروط ضمن عقد تعهداتی را داماد و عروس می پذیرفت از جمله این که « زن در نیمی از دارایی خود حق تصرف را دارد و عروس می پذیرفت که در زندگانی از زنی و یگانگی و فرمانبرداری و ترس آگاهی در برابر شوهر ، و نیز از ایرانی بودن و بهدینی باز نگردد. داماد نیز تعهد می کند که او را به عنوان زن گرامی ،به عنوان کدبانو استوار دارد و خوراک وپوشاک او را در آسایش فراهم گرداند» (9)گواهان این قرارداد را امضاء می کردند. پس از انتخاب دختر مناسب و گفتگوی والدین تعیین زمان و وقت عروسی فرا می رسید احتمالا در برپایی مراسم عروسی و جشن ازدواج سعی بر آن می شده است که این آغاز زندگی مشترک با مناسبت ها و جشن های سال تقارن و هم زمانی داشته باشد به همین جهت جشن عروسی را سعی می کردند با جشن های ملی مانند نوروز یا جشن های ماهیانه یا گاهنبار ها و یا جشن های مذهبی مانند جشن مهرگان ، سده ، جشن زایش زرتشت و ... برپا نمایند. چنین به نظر می رسد که برگزاری مراسم عروسی در ایامی که زن دوران قاعدگی خود را طی می کرد یا در اصطلاح حائض بود به هیچ وجه صورت نمی گرفت و حتی آن را بد یمن می دانستند به نحوی که « بایستی طفل خردسال را مواظبت کنند ، تا زن حائض نزدیک او نشود »(10) با شروع مراسم ازدواج مطربان ، خوانندگان و گروه نوازندگان با اجرای برنامه های متنوع از قبیل ترانه خوانی ، آهنگ نوازی ، تار، سه تار ، نی ، سرنا و ... میهمانان را سرگرم می کردند . رقاصان با حرکات موزون و تماشایی خود و بند بازان با بند بازی در سرگرمی مردم نقش اساسی ایفا می کردند. هرودت گوید :« یک ایرانی ثروتمند در جشن زادروز خود ممکن است یک گاو یا اسب یا شتر یا خر را در تنور بپزد و با آن به پذیرایی از میهمانان خود بپردازد ، و اگر تنگ دست باشد به پختن حیوانی کوچک تر اکتفا کند . خوراک اصلی چندان فراوان نیست ، اما انواع دسرها که بارها جداگانه به میهمانان تعارف می شوند بسیار فراوانند .»(11) احتمالا چنین ضیافت و میهمانی در عروسی ها نیز برپا بود باپایان گرفتن مراسم ازدواج ،عروس خانواده خود را ترک می کرد و تحت سرپرستی شوهرش قرار می گرفت کابین عروس و جهیزی که با خود به خانه شوهر می آورد همواره از آن او بود .پس ازپایان ازدواج هدیه ازدواج به زوج و زوجه جوان داده می شد. رسم گواه گیران یا اندرز گواه گیران در آیین گواه گیران ، موبدی پس ازآان که عروس و داماد را با رضایت شخصی آنان به همسری در می آورد، شاهدان یا گواهان ضمن امضاء قرارداد عقد با تکرار جملاتی پشتوانه تداوم زندکی مشترک شان می شوندپدر نخستین گواه از هفت مرد است که گواهی می دهد. وپس از آن موبد اندرزهایی بایسته را برای عروس و داماد می خواند . مراسم با سرایش اوستای تندرستی برای سلامتی و شادکامی زوج جدیدپایان می پذیرد. خوان گواه گیران یا سفره عقدی در آیین های باستانی ایران برای هر جشن یا مراسم مذهبی خوانی گسترده می شد. (مانند خوان نوروزي، خوان گواه گيران و...) چیدن اشیاء روی خوان ترتیب ویژه داشت و کوشش می شد که اعداد مقدس در آن رعایت شود و هر کدام از اشیاء و محتویات آن دارای مفهموم و معنای خاصی بوده اند . سفره عقد مربوط به بهترین ایام زندگی فرد به شمار می آمد و آن را هر چه با شکوه تر و رنگین تر برپا می کردندو در چیدن آن از زیباترین ظروف استفاده می شده است « اما در روزگار ساسانیان قاب های زیبای منقوش و گران بهایی از جنس کائولین از چین به ایران آورده شد که یکی از کالاهای ارزشمند بازرگانی بود و این ظرف ها بعد ها به نام کشوری که آمده بود به نام چینی و گویش سینی رواج یافت. در ایران برای تمایز بین ظرف هایی که از چین آورده مي شد آن که از فلز ساخته می شد سینی و آن که از کائولین (خاک چینی) به نام چینی رواج یافت.»(12) در آیين های مربوط به ازدواج برای چیدن سفره عقد از همین ظرف های چینی که معمولا بهای بسیاری داشت بهره می گرفتند. در خوان عقدی علاوه بر آلات و اسباب نیایشی مانند آتشدان ، کتاب مقدس اوستا، میوه های فصل ، سینی شیرینی ، گلدان که پر از شاخه های درختان همیشه سبز مثل سرو و گل های زیبا ، شمع و لاله روشن ، آینه ، گلاب ، نخ و سوزن ، قیچی ، عرقچین سبز ، سدره و کشتی ، نبات ، تخم مرغ، دستمال سبز ، حلقه نامزدی و ... نهاده می شد که هر کدام از این ها دارای نماد و تفسیر خاصی بود که چنین بودند: حلقه معمولا نمادی از فرشته مهر یا میترا بود که این خدا ،پیمان ، نظم و راستی را نگاهبانی می کند و به این مفهوم که عهد وپیمان هم چون حلقه ای است که نمی تواند شکسته شود . حتی در بسیاری از کتیبه های تاج بخشی در عهد ساسانی اعطای حلقه از طرف اهورا مزدا به پادشاه نشانه ای از وفاداری به عهد وپیمان بوده و جزء نشانه های پادشاهی بوده است در آیین ازدواج نیز حلقه در انگشت کردن عروس وداماد نمادی از دوستي ، وفاداری به تعهدات وپیمان هایی که بسته شده می باشد و شاید کنایه از حلقه سعادت و خوشبختی به مانند حلقه پادشاهی باشد هم چنین می تواند یاد آور اعطای حلقه از طرف اهورا مزدا به شاه باشد در اعتقاد گروهی از زرتشتیان حلقه ی درون دست ، نمادچرخه ی تجدید حیات در زمین است که در فروهر بالدار زرتشتیان نيزدیده می شود. گلدان گلدان که پر از شاخه های درختان همیشه سبزمثل سرو و... بود همچنین گل هایی با عطر و بوی خاص از قبیل گل محمدی ،یاس،نرگس،نسترن،رزسرخ و... که معمولا خانواده ها با رسمی سه گلدان از سبزه های رنگارنگ و زیبا را به نماد هومت (اندیشه نیک ) هوخت(گفتار نیک) و هوورشت ( کردار نیک) بر خوان می گذاشتند تا موجب برکت ،فراوانی،خیر و سرسبزی باشد . زیرا که رنگ سبز آن هارنگ ملی و مذهبی ایرانیان بود و رنگ سرخ گل ها نشانه عشق ،دوستي و صمیمیت بود و خوان عقدی را زینت می بخشید . اینان نماد امرداد امشاسپندان بودند که بایستی در سفره عقدجای داشته باشند . آتشدان آتشدان که از آتش خاندان مایه می گرفت در همه آیین های مذهبی به کار می رفت و با همه وسایل سنتی و دینی آن در میان خوان نهاده می شد و دانه های مقدس اسپند و چوب های خشک خوشبو در کنار آن جای داشت .امروزه نیز ظرفی از آتش و دانه های اسپند بر خوان عقدی جای دارند. کتاب مقدس اوستا یکی از لوازم سفره عقدی کتاب مقدس اوستا بود که نمادپرستش خدای یگانه و سرور دانا اهورامزدا است و معمولا برای شگون و یمن و آرزوی خوشبختی بخشی از کتاب اوستا در ستایش فروهرپاکان وپارسایان خوانده می شد و به این شکل زندگی خود را با مقدس ترین کتاب آغاز می کردند. نان نان نمادی از برکت است و در دوران ساسانی گرده نان هائی به اندازه یک کف دست یا اندکی كوچک تر می پختند . آن ها را که درونdron نامیده می شدند بر سر خوان عقدی می گذاشتند و گاهی بر آن ها آفرین می خواندند و آن ها را برکت می بخشیدند . این آیین در خوان نوروزی نیز رواج داردو بر روی نان گاهی با دانه های کنجد «مبارک باد»می نوشتند که امروزه نیز مرسوم است. شمعدان در دو سوی آتشدان شمعدان های گران بها یا چراغ می نهادند و آن ها را می افروختند . واین نشانی از دنیای فروغ بی پایان بود که جایگاه فروران است و نماد روشن دلی فروغ خداوند است. نور و روشنایی در مراسم مذهبی ایرانیان از اصل های مهم بود زیرا دنیای روشنایی قلمرو اهورامزداست و هر جا که نور وآتش باشد اهریمن را بدان جا راه نیست . چلچراغ بستن و چراغانی کردن در مراسم ازدواج به همین علت است . تخم مرغ انواع تخم مرغ های سفید ورنگین می بایستی خوان عقدی را زینت بخشد ،زیرا تخم و تخمه نمادی است از نطفه و نژاد و در روز جشن تولد آدمیان که تخمه و نطفه پدیدار می گردد ،تخم مرغ تمثیلی است از نطفه باروری که بزودی باید جان گیرد و زندگی یابد و زایش گیهانی انجام پذیرد .پوست تخم مرغ خود نمادی است از آسمان و طاق گیهان وپروردگار میترا نیز بنا بر اسطوره ای از تخم گیهانی پدید آمد . آینه آینه از نظر واژه شناسی از ادونک advenak آمده است به معنی شکل و دیدار و ادونک یکی از نیرو های تشکیل دهنده انسان است . این واژه ازپیش وند ad و ریشه ven به معنی دیدن ساخته شده است و آینه چیزی است که بدان شکل را می بینند . نهادن آینه در خوان عروسی به این مناسبت است که عروسی مقدمه زایش است و برای زایش انجام می گیرد و فروهر ها در تشکیل نطفه و زایش زنان یاری می کنند نماد راستی و صداقت در زندگی زناشویی مشترک است . سنجد سنجد یکی از میوه های است که در خوان عروسی گذاشته می شود زیرا بوی برگ و شکوفه های سفید مایل به زردی درخت آن محرک عشق و دلباختگی است که از مقدمات اصلی توالد وزایندگی است و وجود سنجد در خوان عروسی انگیزه زایش گیهانی است . سیب سیب یکی از میوه های است که بر خوان عروسی نهاده می شد و معمولا روستاییان آن را در خم های ویژه نگاه می داشتند وپیش از جشن عروسی به رسم هدیه آن را به دوستان و آشنایان عروس می دادند که در خوان عروسی به کار برند . در داستان های ایرانی سیب با زایش مناسبت بسیار دارد و اغلب درویشی آن را به دو نیم می کند که نیمی از آن را زن و نیمی دیگر را شوی می خورد و بدین ترتیب مرد از عقیم بودن و زن از نازایی رها می شد .از این رو می توان پنداشت که سیب در خوان عروسی نماد دیگری است از باروری وزایش . انار انار از مقدس ترین درختان است و تقدس خود را تا به امروز در میان ایرانیان نگاه داشته است و تک درخت انار نزدیک امام زاده ها و بر بالای تپه ها و کوه ها همواره مقدس است و بدان دخیل می بندند و ترکه های انار به عنوان برسم مقدس در آیین های زرتشتی به دست گرفته می شد . انار برای رنگ سبز تند برگ هایش و نیز برای رنگ وشکل غنچه و گل که همانند آتش دان است همیشه تقدیس می شده است .پر دانگی انار نماینده برکت و باروری است و نمادی است از باروری ناهید وبه ویژه شکل آن از روزگاران کهن نزد شاعران به سینه تشبیه می شود و نمادی است از سینه زنان به هنگام جشن زایش و نماد همبستگی و زیبایی است . پول سفید پول زرد وسفید در خوان عروسی نمادی است از شهریور امشاسپندان که موکل است برفلزات و یودن آن برسر خوان موجب برکت و فراوانی کیسه است وپخش کردن آن به هوا برای برکت بخشی و فزونی زندگی مشترک عروس وداماد بوده است . در دوران ساسانی معمولا سکه هایی که بر روی آن کلمه هایی از قبیل « افزون باد » یا « افزا باد» ضرب می شد و در جشن عروسی ها و ایام نوروز از این سکه بیشتر استفاده می شد . دانه های اسپند دانه اسفند هم چنان که از نامش پیدا است از واژه کهن اسپنتا اوستایی به معنی مقدس گرفته شده است و از زمان های کهن مقدس بوده و در رسم های نیایشی به کار می رفته است . هم امروز نیز در خانواده ها آن را برای دفع چشم زخم بر روی آتش می پاشند و جهت زینت بخشیدن به خانه نیز در مناطق روستایی دانه های سپند را به رشته می کشند و با اشکال زیبا می آرایند . جام عسل یکی از داده های اهورایی عسل بود که نماد شیرین کامی و شادی و رامش در زندگی مشترک به شمار می آمد و عروس و داماد با شیرین کردن دهانشان زندگی را با شیرینی آغاز می کردند و خاطرات خوش آن را در زندگی به همراه می بردند تا کام شان در آینده تلخ نگردد و آرزوی زندگی شاد همراه با آرامش را می کردند. بر سر خوان عروسی چیز های دیگری هم نهاده می شد مانند نبات و سینی شیرینی که نماد شیرین کامی و شادی بودند . نخ و سوزن که نشانه پیوند و رفو کردن دل ها بود هم چنین قیچی که نماد شرکت عروس و داماد در زندگی زناشویی و گشایش در کار ها بود . گلاب نماد خوش بویی وصمیمیت و عرق چین سبز که نشان هایی از رسیدن به مقام های بزرگ بود . سدره و کشتی نشانه پرستش خدای یگانه و اهورا مزدا بود و .... که این ها معمولا نماد و نشانه هایی بود که موجب برکت ،خوشبختی و تندرستی در ایام زندگی مشترک می گردید . کتابنامه 1- وندیداد ، فرگرد سوم ، جلد اول . 2-رضی ، هاشم ، زرتشت پیامبر ایران باستان ، تهران ، انتشارات بهجت ،چاپ چهارم ، 1382. 3- مزداپور ، کتایون ، حیات اجتماعی زن در تاریخ ایران ، دفتر اول ، تهران ، امیر کبیر ، 1369. 4- هوار ، کلمان ، ایران و تمدن ایرانی ، ترجمه حسن انوشه ، تهران ، امیر کبیر ، چاپ دوم ، 1375. 5- مزداپور ،پیشین ، ص59. 6- یار شاطر، احسان ، و جمعی از نویسندگان ، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانی ، ترجمه حسن انوشه ، جلد سوم ، قسمت اول ، تهران ، امیر کبیر ، چاپ اول ، 1377. 7- بیات ، عزیزا... ، کلیات تاریخ و تمدن ایران پیش از اسلام ، تهران ، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی ، چاپ سوم ، 1368. 8- مزداپور ،پیشین ، ص50 . 9- همان ، صص82-83. 10- کریستین سن ، آرتور ، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمی ، تهران ، دنیای کتاب ، چاپ هشتم ، 1375. 11- ناردو ، دان ، امپراتوری ایران ، ترجمه مرتضی ثاقب فر ، انتشارات ققنوس ، چاپ چهارم ، 1382 . 12- فره وشی ، بهرام ، جهان فروری ( بخشی از فرهنگ ایران کهن ) ، تهران انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ دوم ، 1383. 13- در قسمت خوان گواه گیران یا سفره عقدی از کتاب جهان فروری و تقویم 1383 زرتشتیان ایران دربخشي از قسمت هابه طور تلخیص و تفسير استفاده شده است + نوشته شده در جمعه دهم اسفند 1386ساعت 16:40 توسط ابراهيم فتحي | نظر بدهید صفحه نخست پست الکترونیک آرشیو درباره وبلاگ اين وبلاگ با كوشش گروه علوم اجتماعي راهنمايي آموزش و پرورش شهرستان البرز راه اندازي شده است و سعي دارد علاوه بر درج مطالب علمي _ آموزشي ، مسئوليت خبر رساني گروه علوم اجتماعي را نيز بر عهده داشته باشد. نوشته های پیشین اردیبهشت 1387 فروردین 1387 اسفند 1386 بهمن 1386 دی 1386 آذر 1386 آرشیو موضوعی زندگي آلبرت انيشتن ارزشيابي نوين اعلام نتايج مسابقه طرح درس نويسي اعلام نتايج مسابقه طراحي فعاليت هاي مكمل درسي اهميت مطالعه تاريخ انسان ها از ديدگاه دكتر شريعتي مقاله احمد رشيدي مطلق معرفي روشهاي فعال تدريس در تاريخ معرفي روشهاي فعال تدريس در جغرافيا معاني نام كشورها جلسه گروه علوم اجتماعي در دي 86 آيا مي دانيد مقاله اي در مورد نوجواني طرح درس تاريخ گزارش فعاليت هاي انجام شده توسط گروه علوم اجتماعي ارزشیابی تکوینی فعالیتهای مکمل رهنمود های جشنواره تدریس نوجوانی معنای علوم اجتماعی بيست اصل توسعه و پرورش خلاقيت دانش آموزان در دفاع از مشروطه ازدواج در دوره ساسانی سکه شناسی واژه شناسی کیومرث زرتشت پیامبر ایران باستان اشکانیان شهر سوخته متن کامل قانون اساسی اصول كلي حاكم بر نقد و بررسي كتابهاي درسي پیوندها گروه رياضي شهرستان البرز سازمان آموزش و پرورش استان قزوين اداره آموزش و پرورش شهرستان البرز پايگاه ملي داده هاي علوم زمين كشور خبرگزاري ايسنا خبرگزاري ايرنا خبرگزاري وبلاگ نويسان خبرگزاري ايپنا مقالات فارسي گروه حرفه و فن شهرستان البرز سروش رياضي RSS

دفاع از مشروطه

یکصد سال پیش در چنین ایامی اهالی تهران، تبریز، قزوین، رشت و بسیاری دیگر از شهرهای ایران در جوش و خروشی همگانی دست اندر کار به راه انداختن نهضت بزرگی بودند که مورخین امروزه آن را به مشروطه می شناسند، نهضتی که در روند تحولات سیاسی اجتماعی معاصر ایران مثبت یا منفی، تاثیر فراوان برجای نهاده است و مهمترین پیامد آن صف آرائی نیروهای اجتماعی مشروطه خواه و مشروعه خواه بود که بسیاری از تحلیلگران مسائل ایران معتقدند این دوگانگی بعد ازصدر مشروطه تا به امروز به شکل های مختلف در منازعات اجتماعی ایران به چشم می خورد. به تبع این تضاد و رویارویی،دو نوع تاریخ نگاری در باب مشروطه شکل گرفت که هر یک می کوشد در بازتاب امر واقع شده در صدر مشروطه، واقعیت را به نفع یکی از دو طرف بازنویسی کند در یک طرف مورخین طرفدار مشروطه، به بیان حماسی اقدامات مشروطه خواهان پرداخته و هر نوع کژی و ناسازی جنبش را به مشروعه خواهان نسبت می دهند و در مقابل مورخین مشروعه خواه با انتقاد از اقدامات مشروطه خواهان، مشروطه را انحرافی بزرگ از جنبش عدالت خواهی روحانیون دانسته و تمام کژیها و کاستیهای جنبش را به مشروطه طلبان ضد مشروعه نسبت می دهند. اولین ومهمترین سئوال این است که "مشروطه" از کجا آمده است؟ یعنی لفظ مشروطه و مفهوم مستفاد از آن چگونه وارد فرهنگ سیاسی ایرانیان شد؟ دوم اینکه در جریان نهضت،چه زمانی مشروطه مطرح شد و چه کسانی مطرح کننده بودند و چه زمانی به عنوان خواست عمومی درآمد؟ سوم اینکه چرا و چگونه درخواست عدالتخانه به مشروطه تبدیل شد و بطور کلی درخواستهای اولیه طی چه فرایندی به درخواستهای نهائی یعنی مشروطه تبدیل شدند؟ برای پاسخ به این سئوالات مقاله حاضر در بخش اول به ریشه یابی لفظ مشروطه پرداخته در بخش دوم با تبارشناسی مشروطه خواهی ایرانیان به ادبیات انتقادی، نهادهای شبه مدرن مشروطه، دربار و مشروطه می پردازد و در بخش سوم به سیر تحول جنبش، و درخواست مشروطه خواهی در جریان این نهضت خواهد پرداخت. ریشه لفظ مشروطه در علم منطق هرلفظ دال بریک مفهوم است بنابر این لفظ مشروطه نیز باید دال بر یک مفهوم ذهنی یا عینی باشد، چنانکه با شنیدن آن لفظ، شخص در ذهن خود تصویری از آن مفهوم تصور نماید . اما ورود لفظ مشروطه به ادبیات ایران و مفهوم مستفاد از آن چندان روشن و شفاف نبود چه برخی از آنان که در ابتدا خواهان آن بودند و جان فشانی ها برایش نمودند ای بسا هیچ تصور صحیحی از آن نداشتند و برخی تصوری متفاوت با واقع و مفهوم اصلی آن در ذهن داشتند و همین منشا اختلافات زیادی در صدر مشروطه بود. در اینجا قصد آن داریم تا معنای لغوی و مفهوم درست مشروطه و تاریخچه شکل گیری و ورود آن به ایران را بررسی نمائیم. در فرهنگ" معین" مشروطه در یک معنی قضیه ای است که در آن شرط به کار رفته و در معنی دوم نوعی حکومت که در آن وضع قوانین به عهده مجلس یا مجلسین بوده است و دولت مجری آن ، آمده است. اغلب مورخین بر این نکته اتفاق نظر دارند که مشروطه و مفهوم آن از کشور عثمانی وارد فرهنگ سیاسی ایران شده است. سید حسن تقی زاده از مبارزان مشروطه در تبریز معتقد بود؛"کلمه مشروطیت بلا شک از مملکت عثمانی آمده است، از زمان تأسیس حکومت ملی در استانبول در سنه 1293 قمری و آغاز سلطنت سلطان عبدالحمید ثانی با پیشقدمی مصلح نامی آن مملکت مدحت پاشا این لغت در آنجا رایج شد "اما وی درباره اصل و ریشه ی مشروطه نقل قول می کند که از کلمه "شارت" فرانسوی و "چارتا"انگلیسی به معنی قانون اساسی گرفته شده است. نکته جالب آنکه تقی زاده در اینجا به داستانی از صدر مشروطه اشاره می کند که نشان دهنده تصور عربی بودن کلمه مشروطه در آن زمان بود، او می نویسد؛ "در تبریز وقتی که به نزد مجتهد اعلم شهر مرحوم آقا میرزا صادق آقا رفتند و از او تقاضای همراهی کردند، مشارالیه گفت اینکه شما می خواهید چیست ؟ گفتند مشروطه و فواید آن را بیان کردند، گفت چون این طریقه حکومت از ممالک متمدنه غربی اخذ شده است آیا نزد آنها اسمی ندارد؟ گفتند آنها ”کنستی توسیون "می نامند معزی الیه گفت صلاح خود شما هم این است که همان کلمه را اختیار کنید زیرا که لابد در پیش آنها و کتب لغت آنها کلمه تعریف دقیق و صحیح و جامع و غیر قابل تأویل دارد که بعدها کسی نمی تواند به آن کلمه معنی دیگری داده و مورد بحث و نزاع قرار دهد. لکن اگر کلمه عربی مشروطه را انتخاب کنید اختیار کار از دست خودتان خارج نموده و به دست دیگران می دهید و بعدها بعضی ها در مخالفت این امر آن . لغت را عنوان نموده و خود به دلخواه تفسیر و معنی خواهند کرد. از این داستان چنین بر میآید که هم مشروطه خواهان و هم مجتهد مذکور لفظ مشروطه را از ریشه زبان عربی تلقی می نمودند. نظر دیگر در باب ریشه مشروطه نظر دکتر شفق می باشد که معتقد است مشروطه از ترکیه به ایران آمده و احتمالا ترکها آن را درست کرده اند ولی نه از ریشه عربی بلکه از لاشارت فرانسوی ساخته اند. دکتر حائری در پژوهش ارزنده خود از قول نیازی برکس و برنارد لویس واژه مشروطه را از ریشه عربی دانسته و توضیح می دهد که مشروطه از سده ها پیش به معنی ملک و یا ودیعه غیر قابل فروش که بنیانگذار آن برای مصرف آن شرایطی قائل شده بکار می رفته است و در نوشته های نامق کمال از اصطلاح"شرطنامه اداری"در مورد"خط گلخانه"بکار برده شده و از آنجا که خط گلخانه حقوق سلطان عثمانی را محدود و قدرتش را در چارچوب شرایطی معین قرار می دهد این کلمه هم به یک نظام حکومتی اطلاق می شود که قدرت حکومت و سلطنت را محدود و مشروط شرایطی میکند، حائری توضیح می دهد که نظر شفق و تقی زاده نیز چندان بی بنیاد نیست چرا که مصلحان ترک اگر می خواستندکنستی توسیونال را به ترکی برگردانند می توانستند از کلمه "تزوک"ترکی به معنای قانون اساسی استفاده نمایند اما آنها از ترس اینکه سلطان عثمانی از مفاهیم و اصطلاحات کهن عربی یا فارسی یا ترکی، تعبیرات و تفسیرهایی به نفع خود نماید- همان نگرانی که مجتهد تبریزی داشت- تبارشناسی مشروطه خواهی ادبیات انتقادی مشروطه خواهی با تمام لوازم مفهومی آن معجزه ای ناگهانی در فضای فکری اجتماعی ایران نبود بلکه پیش درآمد و طلیعه ی مفاهیمی چون قانون، آزادی، حقوق،و عدالت که در نهایت در ایده مشروطه خواهی جلوه گر شد از سالها قبل در فضای فکری و متون انتقادی جامعه ایران به صورت مستقیم و غیرمستقیم پدید آمده بود ، اما انقلاب مشروطه شرایط طرح آنها را بصورت مستقیم و در قالب یک نظریه حکومتی به وجود آورد. برای اثبات صحت این ادعا اشاره ای گذرا به برخی متون انتقادی که سالها پیش از شروع جنبش مشروطه در ایران چاپ و نشر یافته اند خواهیم داشت تا نشان دهیم فضای فکری و فرهنگ سیاسی نخبگان ایران چندان هم با مجموعه مفاهیم مشروطیت بیگانه نبود : 1- "سرگذشت تلماک" که در اواخر دوره ناصری ترجمه و چاپ شده در قالب یک داستان فلسفی وسیاسی به شدت از نظام استبدادی انتقاد می شود که در بخشی از آن چنین آمده "اهل استبداد را عادت بر این جاری است که به هیچ طریقتی نگروند و هر کاری را به میل خود اقدام کنند،چون قاعده ای درمیان نیست و هیچکس نداندتکلیفش چه ...؟ کسی از بیم، حرف حقی بر زبان نیاورد و منع آن بی نظمی نتواند، چنین ملکی را ملت نباشد... ‏‏2- " منطق الوحش" گر چه از زبان یک حیوان مطرح شده اما ‏در واقع انتقادی در لفافه از اوضاع سیاسی ، اجتماعی ‏جامعه ایران است:"هر یک از افراد نوع و ابنای جنس ‏چنانکه به ظاهر متمایز و مختلف الخلقه بوجود آمده اند، ‏در خیالات و اخلاق و استعداد و آرزو مختلف اند ، پس هر ‏یک از ما منفردا حق و تکلیفی جداگانه داریم....حق ‏انسان به یک اندازه معین آزادی است و بدون حریت ذاتی ‏، انسان، انسان نیست.اما در عین آزادی باید مقید ‏جماعت بود‎‎…‎‎‏‏‏"9‏ ‏‏3-"بوسه عذرا" در قالب یک داستان تاریخی و سیاسی ‏پیامهای آشکاری برای جامعه ی استبدادی ایران و علیه ‏آن دارد در اینجا از زبان قهرمان داستان هدف قیام ‏چنین بیان می شود:"قصد من این است که سلطنت مستقله ‏بوهیما را مبدل به مشروطه نمایم ،و بساط ظلم و ‏استبداد را بکلی بر چینم..."10‏ ‏ ‏ ‏‏4- در "غرائب عوائد ملل" به قلم میرزا حبیب اصفهانی در ‏توصیف فرنگستان چنین آمده:"در فرنگستان شهریاران در ‏امور سلطنت و ایالت مختلف اند، پاره ای حاکم مطلق و ‏مستقل اند ،پاره ای حکمشان موقوف به رضای رعیت و مشروط به شرایط قوانین ‏مملکت است... مردم همیشه آزادی را که ‏بهترین و برترین آنچه هر آدمی راست ، طالب و مایل بوده ‏اند."11‏ ‏‏5- "سیاحتنامه ی ابراهیم بیک" که در تاریخ 1313هجری قمری چاپ ‏شده پیرامون ویژگیهای نظام ‏ مشروطه چنین آورده است:" اینکه مشروطیت خوانیم و مجلس ‏مبعوثان گوییم، یعنی اختیار مملکت با شرایط معینه، با ‏صلاحدید اهل مملکت حل و فصل شود ."12‏ ‏‏6- "منهاج العلی" نوشته ی ابو طالب بهبهانی ، در سال 1294 ، ‏سالها پیش از شروع جنبش مشروطه در تشریح این نظام ‏نوشته:" تحقق بخشیدن به حکومت قانون مستلزم تاسیس مقام ‏قانونگذار است یعنی مجالسی که اختیار وضع قانون را دارا باشند. یکی مجلسی ‏که به جهت تنظیمات امور و ضبط و حفظ و ‏ اداره دولت به نحوی که در دول فرنگستان هر یک به ‏اقتضای حالت ملت و مملکت به اندک تفاوت و اختلافی رسم کرده اند... در قانونگذاری لزوما دو ‏اختیار را باید از هم تفکیک نمود:‏ ‏اختیار وضع قانون و اختیار اجرای قانون.‏هر گاه دو اختیار در دست یک نفر باشد آن را حکومت ‏مطلقه گویند و اگر هر دو در دست ملت باشد آن حکومت ‏‏«معتدله» است‎‎ 13 ‎‎‏‏.... دوم آزادی سیاسی است ، یعنی ملت ‏آزاد است در اینکه مداخله داشته ‏باشد و مباحثه و گفتگو کند در احکام سیاسیه.... ‏مجموع حقوق بشری که مغربیان آن را «کونستسیون»‏نام نهاده اند، در مشرق زمین ناشناخته مانده ، ‏مشرقیان نمی دانند که ، دولت چه طلب دارد و حقوق دولت ‏بر ملت چه چیز و چه اندازه است ..."15‏ ‏ در اینجا از میان آثار انتقادی فقط چند نمونه که ‏بطور مستقیم به مفاهیم مشروطه و قانون اشاره داشتند ‏ انتخاب و قسمت کوچکی از هر یک جهت اطلاع از ادبیات آن ‏دوره آورده شد تا خوانندگان با فضای فکری منتقدین آن ‏دوره آشنا شوند البته نا گفته پیداست اغلب این متون ‏در طرح مشروطه وسایرنهادهایدموکراتیک ، تحت تاثیر دموکراسی غرب بوده اند و هنوز ‏اندیشه ی مستقلی در بارۀ حکومت جایگزین ‏استبداد در ایران تولد و رشد نیافته بود .‏ شبه دموکراسی در ایران ‏ دورۀ ناصری، دورۀ اصلاحات نا کام در نظام سیاسی ‏قاجاریه بود به نحوی که اغلب طرح های اصلاحی ،با شور ‏و شوق فراوان شروع میشد اما در میانه راه با مانع ‏تراشی ها و مشکلات فراوان ناتمام و ناکام رها می شد .‏ ‎ ‎‎از جمله اصلاحات این دوره ،اصلاح در ساختار سیاسی ‏قدرت بود که گر چه هیچ یک به فرجام نهایی نرسیدند ‏اما ذهن و گوش مردم ایران را با اصطلاحاتی نظیر « ‏مجلس مصلحت خانه » یا ‏« مجلس مشورت خانه» ، «شورای دولت » ، « مجلس وکلای ‏تجار » ، «قانون مجلس تنظیمات»‏ و مفاهیمی چون قانون ، حقوق و...آشنا نمود . در ‏اینجا به برخی از این نهادها، و قوانین مربوط به هر ‏یک اشاره ای می کنیم تا خواننده به این نکته ی ‏اساسی پی ببرد که جامعۀ ایران از دوره ی ناصری نیاز ‏به یک باز پیرایی اساسی در ساختار سیاسی خود را ‏احساس می کرد و این نهاد های شبه دموکراتیک که به ‏همت وزرای اصلاح طلب به وجود می آمدند پاسخی بود به ‏این نیاز اساسی ، هر چند قدرت مطلقه تحمل هیچ یک از این اصلاحات را ‏نیاورده و شرایط برای یک خیزش انقلابی ‏ درمشروطه فراهم شد اما این نهادها به لحاظ نظری بهترین ‏راه آشنا کردن مردم با اصطلاحاتی چون، قانون ، مجلس ، شورا و... بودند . به جرات می توان ‏مدعی شد این موضوع از بهترین کارکردهای آنها بوده ‏است. در ادامه به برخی از این نهادها و قوانین ‏مربوط به آنها اشاره می کنیم :‏ ‏ ‏ ‏‏1- "مشورت خانه"در آئین نامه داخلی این نهاد چنین ‏آمده است : "هر یک از اجزا مجلس هر قانونی و هر ‏قاعده ای و هر قراری و هر خیالی که مفید فایده عامه ‏می داند حق دارد که طرح آنرا به مجلس تکلیف نماید."16 ‏ملکم خان درباره این مجلس به نکته جالبی اشاره می ‏کند:"آخر الامر پادشاه ایران این نکته بزرگ حکمرانی ‏را درک نمود و خواست دو اختیار دولت را از هم جدا ‏نماید"اما"عوض اینکه اختیار قانون را از اختیار اجرا ‏جدا نمایند،این دو اختیار را بدتر از سابق مخلوط و ‏مغشوش‎‎ ‎‎نمودند....17 به عبارت دیگر این نهاد ‏آغازی بود برای تغییرات بیشتر در نظام استبدادی ‏ایران به سمت حکومت مردم سالارانه که به دلیل موانع ‏ایجاد شده در نهایت به صورت یک مجلس بی اختیار و آخر ‏الامر به تعطیلی کشانده شد اما مردم ایران در اعلان ‏های تشکیل آن با الفاظ مجلس، قانونگذاری و قانون ‏توسط کسی غیر از شاه ، آشنا شدند و اینها آغاز ورود ‏اصلاحات نزدیک به مشروطه به ادبیات سیاسی ایران بود.‏ ‏‏2 – "مجلس وکلای تجار ایران"یا مجلس تجارت متشکل از تجار ‏منتخب هر شهر و ایالت در 1301 تشکیل و اداری حقوق و ‏وظایف بسیاری در امور تجار همان محل بود. صدر اعظم وقت ‏در ابلاغ صلاحیت قضائی این مجلس نوشت:"هرگاه فیما بین ‏دو نفر تاجر گفتگوئی بشود، رجوع آن به مجلس تجارت ‏است. گفتگوئی اگر میانه تجار و صراف و کسبه بازار ‏دست دهد....رجوع آن به مجلس تجارت است و.... هرگاه ‏حاکم یا دیوانخانه در احقاق حق کوتاهی نماید، مسئول ‏دولت خواهد بود."18 گرچه سرنوشت این مجلس نیز همانند ‏مجلس مشورت خانه در نهایت تعطیلی بود اما شروع ‏انتخابات آن در بعضی شهرها و شکل گیری و فعالیت آن ‏در تهران یک پدیده نو در عرصه ی فعالیتهای مدنی در ‏ایران بود و در واقع یک نهاد مدنی – صنفی و انتخابی ‏با صلاحیتهای گسترده حقوقی و قضائی در حال شکل گیری ‏بود.‏ ‏‏3- "قانون اساسی ایران"برای اولین بار در دوره صدارت ‏میرزا حسین خان سپه سالار در سال 1288 نوشته و به ‏موقع اجرا گذاشته شد و البته مانند سایر نهادهای ‏اصلاحی دوره ناصری پس از سپهسالار به فراموشی سپرده ‏شد اما نفس نوشته شدن چنین قانونی و محتوای برخی از ‏اصول آن نشانگر این بود که تفکرات سیاسی مدرن نظیر ‏قانون مداری ، تفکیک قوا، آزادی های مدنی و.... کم ‏کم در میان اقشار جامعه و حتی درباریان در حال شکل ‏گیری و گسترش بوده است. بجاست به چند فقره از مواد ‏این قانون اشاره کنیم تا خواننده با ذهنیت سیاسی ‏اصلاح طلبان آن دوره آشنا شود:‏ ‏- "وزرا و حکام و جمیع آنهائی که در سر کارها ‏هستند،عموم اهالی ایران را که هیات دولت ما از آنها ‏تشکیل یافته، خود را باید وجود واحده بدانندو..."‏ ‏- جان ومال و عرض و ناموس قاطبه ی اهالی ایران از هر ‏گونه تعدیات و تجاوزات محفوظ بوده"‏ ‏-"شمول قانونی آن اصل، عام می باشد، همه افراد به ‏تساوی از آن حقوق برخوردار هستند"‏ ‏-"آنهائی که در ایران خارج از دین اسلام هستند از ‏قبیل مسیحیان و یهودیان و گبرها و.... بایدآسوده و ‏محترم باشند... که به آزادی تمام در اجرای آئین خود ‏زندگانی بکنند."‏ ‏-"برای تربیت قوانین شریعت عزاء و وضع بعضی قواعد و ‏انتظامات که لازمه سیاست مدن است- مجلسی ،و برای ‏اجرای قوانین مزبور مجلسی جدا گانه تشکیل شود ،هر یک ‏از مجالس دو گانه ‏بی مداخله به کار یکدیگر تکالیف خود را باید مجری ‏بدارند....19"‏ خواننده در همین چند فقره مشاهده می کند که حتی در ‏همین قانون دولتی و درباری هم به مهمترین اصول مشروطیت ‏بدون ذکر لفظ مشروطه اشاره رفته است از جمله اینکه " ‏همه وزرا و حکام باید بدانند که هیات دولت از عموم ‏اهالی ایران شکل گرفته" به عبارت دیگر بیان کننده آن ‏است که حق حاکمیت از آن مردم بوده که به آنها واگذار ‏شده است در فقرات دیگر بر آزادیهای مدنی، تساوی ‏افراد در برابر قانون ، حفظ امنیت شهروندان و تفکیک ‏قوا تاکید شده که همگی از اصول یک نظام مشروطه هستند ‏بنابر این ادبیات سیاسی ایران با مفاهیم مرتبط با ‏دموکراسی حداقل بصورت قوانین اجرا نشده آشنا بود.‏ ‏- نخبگان حاکم و مشروطه گویند ایرانیان نمی دانستند مشروطه چه بود و حتی ‏متقاضی آن هم نبودند و آنچه پیش آمد یکسره توطئه ‏بود. آنچه در قسمت بالا آوردیم دلیلی بر وجود مفاهیم ‏مرتبط با مشروطه و دموکراسی در فرهنگ و ادبیات ‏سیاسی عامه ایرانیان بود. در اینجا می خواهیم میزان ‏شناخت و درک رجال سیاسی وبه خصوص درباریان ایران را ‏در باره مشروطه بدانیم:‏ ‏‏1- امیر کبیر و خیال کنسطیطوسیون رساندن تبار مشروطه خواهی ایرانیان به ابتدای دوره ‏ناصری و عهد میرزا تقی خان کمی غریب و شاید عجیب ‏بنماید اما اسناد بجامانده بیانگر آن است که اگر عمر ‏صدارت و اصلاحات وی ادامه می یافت در فکر برپایی ‏مشروطه بوده است. میرزا یعقوب خان- منشی سفارت روسیه ‏‏- در رساله خود به ناصرالدین شاه از قول امیر می ‏نویسد :"مجالم ندادند والاخیال کنسطیطوسیون داشتم ،مانع ‏بزرگم روسهای تو بودند، و انگلیس کمال همراهی را در ‏باطن وعده می داد ، منتظر موقع بودم."20 و البته ‏که مجالش ندادند. اما اینکه اگر امیر چنین می کرد آیا ‏موفق می شد یا خیر و آیا قادر به چنین امری بود بحث ‏دیگری است و نکته مهم آن است که وی بر این مسئله نیک ‏آگاه شده بود که اصلاحات اجتماعی اقتصادی بدون اصلاح ‏اساسی در نظام سیاسی ایران امکان پذیر نبود و خیال ‏آن را داشته تا در زمان مناسب اقدام کند.‏ ‏‏2-احتشام السلطنه پیشنهاد دهندۀ مجلس منتخب ‏ اکثر کسانی که به نحوی با نهادهای سیاسی غرب آشنا ‏بودند آشکار یا نهان تغییرات اساسی در ساختار قدرت ‏قاجاریه بودند اما کمتر کسی جرئت داشت چنین نیازی را ‏بر زبان آورد اما احتشام السلطنه مامور سیاسی ایران ‏در آلمان و عضو انجمن معارف از معدود کسانی بود که ‏جرئت داشت در حضور عین الدوله از ضرورت تشکیل مجلس ‏منتخب سخن براند آن هم زمانی که عین الدوله حاضر به ‏پذیرش عدالت خانه هم نبود. گرانت داف در گزارشی از ‏جلسه باغ شاه با حضور رجال سیاسی که به همت عین ‏الدوله و برای یافتن راه حل خروج از بحران میان دو ‏مهاجرت تشکیل شده می نویسد:"... احتشام السلطنه ادامه ‏می دهد که اگر اصلاحات پیشنهادی منجمله تشکیل مجلسی ‏منتخب از نمایندگان مردم قرار است منشاء اصلاحات جدی ‏بشود خود شاهنشاه باید از نظرات نمایندگان منتخب ‏تبعیت نمایند..." با پایان این جلسه وزیر دربار به ‏حضور شاه می رود و با یک حالت هیجان آمیزی می گوید ‏که برخی از وزیران اعلیحضرت می کوشند که برخی از ‏اختیارات ایشان را کاسته و مقام سلطنت را متزلزل ‏سازند..... مظفر الدین شاه اظهار می دارد که همه ‏فرمانروایان اروپائی کشور خود را با کمک مراجعی ‏متشکل از نمایندگان برگزیده ملت اداره می کنند و با ‏این وصف اختیارات و استقلال آنهابیش از او می ‏باشد....21" این گزارش توسط ناظم الاسلام و دولت آبادی ‏نیز مطرح شده است . این سند گویای آن است که رجال ‏دربار هم از مشروطه و لوازم آن با خبر بودند چنانکه ‏ناصرالملک هم در پاسخ به احتشام السلطنه می گوید: ‏‏"امروز صلاح نیست ، هنوز در ایران وقت تاسیس مجلس ‏نیست...22"‏ ‏‏3- شاه مشروطه خواه مشروطه خواه بودن شاهی که مردم علیه او قیام کردند ‏و کشته شدند تا مشروطه کسب نمایند بیشتر به یک توطئه ‏می ماند تا واقعیت، اما به هر حال شاهدی بر مطرح ‏بودن خواسته مشروطه در فضای فکری سیاسی ایران بسیار ‏پیشتر از آنکه مهاجرتی یا تحصنی اتفاق بیفتد، می ‏باشد.‏ ناظم الاسلام در وقایع دوم ماه رجب سال 1323هجری قمری ‏یعنی قبل از آغاز جنبش عمومی از قول ‏ مظفر الدین شاه به نظام الملک می نویسد :" اگر دولت ‏ایران مانند سایر دول مشروطه گردد ، هم من آسوده و ‏راحت خواهم گردید و هم رعیت ..." 23 نکته ی جالبتر ‏درک شاه از مفهوم مشروطه است که در گفتگوی شاه با ‏فرستادگان علما در جریان مهاجرت و تحصن مردم آمده ‏است در این ملاقات شاه اعتماد الاسلام و میرزا محمد ‏صادق ، یعنی نمایندگان دو مرجع بزرگ را به اندرون ‏طلبیده و خطاب به آنها چنین میگوید :" آقا سید علاء ‏الدین شما به آقای سید عبدالله بگوئید ، آقای محمد صادق ‏شما هم به پدر خودتان بگوئید یک قلاده آهنین خار دار ‏که اجداد من به گردن من انداخته بودند از گردن خود برداشته ، به دادن دستخط و تاسیس مجلس ‏شورای ملی آن را به گردن شما آقایان ‏می اندازم که این مسئولیت از این به بعد متوجه به ‏شما باشد." 24 ‏ ‏منظور از آوردن این گفتگو آن بود که بدانیم بر خلاف ‏نظر کسانی که مدعی هستند نه منظور شاه از مشروطه ‏واگذاری حق حاکمیت به ملت بوده ونه دیگران چنین ‏درکی از مشروطه داشتند، بلکه هم شاه می دانست مفهوم ‏مشروطه چیست و هم توضیح داده که با مشروطه، وی از ‏مسئولیت مبری شده و بنابر این حقوقی هم در حاکمیت ‏نخواهد داشت و هم مشروطه خواهان دقیقا می دانستند که ‏با مشروطه حق حاکمیت موروثی قاجاریه به مردم واگذار ‏می شود حتی اگر این افراد قبل از جنبش با مفهوم ‏مشروطه آشنا نبودند اما در روند نهضت کاملا با مفهوم ‏آن آشنا شده و لوازم و پی آمدهای آن را می دانستند. ‏به همین دلیل وقتی در دوره محمد علیشاه وی به قصد ‏تعطیلی مشروطه ، عنوان مشروعه را پیشنهاد نمود و در ‏دوره مشیرالدوله وی نمی خواست رأی اعتماد مجلس به ‏وزیران را جدی بگیرد به شدت با مقاومت مردم روبرو ‏شده و مجبور به عقب نشینی گردیدند.‏ ‏- مشروطه خواهی در نهضت مشروطه ‏ ‏ مشروطه خواهی چگونه و از چه زمانی وارد خواسته ‏های مردم ایران شد؟ این سئوالی است که هنوز به آن ‏نپرداخته ایم در ادامه مقاله بر آنیم که ‏روندمشروطه، مجلس منتخب، آزادی و...به خواسته های ‏قیام کنندگان را بررسی نمائیم. گروهی از پژوهشگران با ‏توجه به اسنادی که ارائه می کنند معتقدند اولین بار ‏کلمۀ مشروطه در فرمان محمدعلیشاه مبنی بر مشروطه شدن ‏ایران آمده و قبل از آن در ادبیات انقلابیون مطرح ‏نبوده است اما با شروع تحصن در سفارت انگلیس از طریق ‏عوامل سفارت درخواست مشروطه بین مردم‎‎ ‎‎‏ ‏ مطرح و کم کم ‏به یک درخواست عمومی منجر شد نگارنده با توجه به ‏اسناد و مدارک موجود که بخشی از آنها در قسمتهای قبل ‏ارائه شد ، معتقد است لفظ مشروطه و مفاهیم مرتبط با ‏آن چون مجلس، تفکیک قوا و...بسیار پیشتر از زمان تحصن ‏در سفارت انگلیس و یا فرمان محمد علیشاه ؛درمیان ‏نخبگان و رهبران مشروطه خواه مطرح بود و به صورتهای ‏مختلف آن را طرح می کردند هر چند هنوز جرأت طرح آن را ‏بصورت علنی نداشتند اما با شدت یافتن اعتراضات و عقب ‏نشینی اولیۀ دربار، سطح خواسته ها بالاتر رفته و در ‏نهایت به صورت در خواست مشروطه مطرح شد. در ادامه به ‏مهمترین اسناد و مدارکی که نشانگر وجود طرح مشروطه در ‏اذهان نخبگان و رهبران مشروطه است اشاره می کنیم.‏ ‏‏1-طباطبائی : مجتهد مشروطه خواه بدون شک یکی از پایه های اصلی قیام های عمومی دوران ‏مشروطه، روحانی روشن بین سیدمحمد طباطبائی بود و تا ‏آخر هم به آرمان مشروطه وفادار باقی ماند. از آنجا که ‏ایشان رهبری بلامنازع در بسیج توده ها در نهضت مشروطه ‏خواهی داشتند بی شک پی بردن به نیت و هدف ایشان از ‏قیام عمومی علیه دولت مرکزی می تواند روشنگر بسیاری ‏از ابهامات پیرامون زمان و چگونگی ورود مشروطه به ‏درخواستهای مخالفین خواهد بود. اسناد ذیل نشان دهنده ‏دلبستگی ایشان به مشروطه بسیار پیشتر از آغاز قیام ‏های قبل از مهاجرت کبری و تحصن در سفارت می باشد که در ‏مجموع دلیلی بر آن است که رهبر بزرگ مشروطه از ابتدا ‏مشروطه خواه بوده است.‏ الف- ناظم الاسلام در تاریخ بیداری سندی ارائه می کند ‏که نشانگر تمایل طباطبائی به مشروطه حدود یک سال پیش ‏از آغاز جنبش های منجر به مهاجرت صغری بوده وی در ‏کتاب خود به گفتگویی میان خود، طباطبائی و فرزندش ‏اشاره می کند و در آن از قول ایشان می نویسد:"بالفرض ‏این وزیر هم معزول شود،دیگر کدام شخص عالم و عاقل ‏کامل بصیر را دارند که شایسته مسند صدارت باشد، و ‏بتواند خرابیهای چندین ساله این مملکت را آباد و ‏نواقص را اصلاح نماید ؟ عرض کردم پس علاج از چه راه است ‏؟ فرمود: باید صبر کرد افراد ملت عالم شوند چه پس از ‏آنکه عموم ملت عالم شدند آن وقت حقوق ملی خود را می ‏دانند، اگرحقوق دولت را بر خود و حقوق خود بر دولت ‏را بدانند ، دیگر هرگز زیر بار ظلم و جور و استبداد ‏نخواهند رفت... پس بر شما باد اصلاح معارف و تأسیس و ‏تکثیر مکاتب و احداث مدارس...." تا دولت ایران ‏مشروطه و دارای قوانین اساسی نگردد و این استبداد ‏برداشته نشود هرگز متوقع اصلاح و منتظر انتظام نباید ‏بود .... نگارنده عرض کرد: کی و چه وقت دولت مشروطه ‏خواهد شد؟ فرمود: وقتی که افراد ملت عالم و از خواب ‏گران غفلت بیدار و معنی ملیت و قومیت را بدانند" 25 ‏اگر نقل قول ناظم الاسلام را بپذیریم معنی آن این است ‏که طباطبائی حدود یکسال قبل از شروع حوادث منجر به ‏مشروطه، راه حل برون رفت از بحران سیاسی- اجتماعی ‏ایران را تغییر اساسی حاکمیت سیاسی ایران می دانست و ‏زمان آن را هنگام بیداری و آگاهی ملت می دانست. در ‏تایید نوشته ناظم الاسلام می توان به موارد دیگری از ‏تمایل طباطبائی به مشروطه پیش از عنوان شدن مشروطه در ‏خواسته های متحصنین اشاره نمود:‏ ب- محیط مافی در کتاب تاریخ انقلاب مشروطیت خود درباره ‏هدف واقعی طباطبائی در جریان قیام علیه عین الدوله ‏می نویسد:"مرحوم طباطبائی که عمر خود را صرف خیال ‏مشروطیت ایران کرده بود وسیله بدست آورده جماعتی را ‏همراه دید برای پیش بردن مقاصد باطنی خود در مقام ‏طرفیت با صدارت بر آمد با همدستی تجار....."26‏ پ- در جریان مهاجرت به شاه عبدالعظیم و طرح عدالتخانه ‏از طرف علما ، آقا سید علی یزدی از طرف علمای متحصن، ‏برای مذاکره به نزد مظفرالدین شاه می رود تا در ‏خواست گشایش عدالت خانه نماید در این مذاکره ‏مظفرالدین شاه به ایشان چنین می گوید:"....شما می ‏دانید که آقای سید عبدالله و حاج شیخ فضل الله طالب ‏عدالتخانه نمی باشند، عدالتخانه مضر به حال اینها می ‏باشد...بلی یک نفر آقا میرزا سید محمد است که مایل به ‏جمهوریت است ، او هم امری را خواهان است که در ایران ‏امکان پذیر نیست"27 به عبارتی اگر در خواسته واقعی ‏سایر رهبران مشروطه شکی درباره مشروطه خواهی یا عدالت ‏خواهی باشد حتی مظفرالدین شاه هم می داند که خیال ‏واقعی طباطبائی جز تغییر اساس نظام سیاسی به ‏دموکراسی یا مشروطه نیست.‏ ت- نامه و گفتگوی طباطبائی با عین الدوله: پس از ‏بازگشت علما از مهاجرت اول و عدم وفای به عهد عین ‏الدوله در اجرای خواسته های مهاجرین ، طباطبائی نامه ‏ای به وی نوشته که حاوی نکات و کنایه های ‏شنیدنی در اشاره به تشکیل مجلس منتخب است :".....کو آنهمه ‏راز و عهدو پیمان؟ مسلم است از خرابی این مملکت و ‏استیصال این مردم و خطراتی که این صفحه را احاطه ‏کرده است خوب مطلعید و هم بدیهی است و می دانید اصلاح ‏تمام اینها منحصر است به تأسیس مجلس و اتحاد دولت و ملت ‏و رجال دولت با علما ....عهد چه شد؟ قرآن چه؟ عهد ما ‏برای این کار یعنی تأسیس مجلس بود ‏و الا مابه الاشتراک نداشتیم...."28 علاوه بر این نامه ‏وی در دیدار با عین الدوله خطاب به وی ‏می گوید:" کاری بکنید که نام نیکی از شما در عالم بماند ‏ودر صحایف تاریخ بنویسند بانی مجلس و عدالتخانه عین ‏الدوله بوده و از تو این یادگار در ایران باقی ‏بماند...."29 چنانکه می بینیم هنوز مهاجرت کبری شروع ‏نشده و درخواسته های رسمی اولیه فقط عدالت خانه مطرح ‏بود ولی طباطبائی جسته جسته کلمه مجلس را همراه ‏عدالتخانه آورده و تقاضای آن را از عین الدوله مطرح ‏می کند.‏ ث- نامه ناصر الملک به طباطبائی : در فاصله میان دو ‏مهاجرت سخنرانیها، نامه ها و گفتگوهای طباطبائی نیت ‏اصلی اورا در مشروطه خواهی برای همگان عیان نمود و ‏باعث عکس العمل های در نقد یا تائید آن از طرف نخبگان ‏جامعه شد که یکی از مهمترین آنها نامه ی معروف ‏ناصرالملک - از تحصیلکردگان فرنگ- در مضرات مشروطه ‏برای جامعه ایران و زود هنگام بودن آن برای یک جامعه ‏ی بی سواد به طباطبائی بود و غرض آنکه این نامه هم ‏مؤیدی بر خواسته اصلی طباطبائی یعنی مشروطه می ‏باشد:"امروز تقاضای مجلس مبعوثان و اصرار در ایجاد ‏قانون مساوات و دم زدن از حریت و عدالت کامله( آن ‏طوری که در تمام ملل متمدنه سعادتمند وجود دارد) در ‏ایران همان حکایت تازیانه زدن و ران شتر طپانیدن است[ ‏کنایه از متناسب نبودن شرایط برای مشروطه]......فرض ‏بفرمائید امروز ‏اعلیحضرت شاهنشاهی به میل و خاطر و کمال رضایت به ‏این مملکت و دستخط آزادی کامل مرحمت فرماید و به شخص ‏محترم مقدس حضرت مستطاب حجه الاسلام عالی امر بشود که ‏مجلس مبعوثان تشکیل بدهید، چه خواهید کرد؟ اقلا هزار ‏نفر آدم کامل بصیر به مقتضای عصر ، آگاه از حقوق ملل ‏و دول لازم دارید ، تا این یک مجلس تشکیل یابد...30" ‏اگر طباطبائی و سایر مخالفین دولت چنین نیتی در ‏برقراری مشروطه نداشتند نامه ناصرالملک به عنوان یک ‏درباری محل سئوال و شبهه می شد، چه، او در این مرحله ‏تمایلی به برقراری مشروطه در ایران ندارد. ‏ ج-سخنرانیهای طباطبائی و بالا رفتن سطح درخواست ها:‏ نگاهی به مجموعه سخنرانیهای طباطبائی در دوران میان ‏مهاجرت اول و دوم بیانگر آشکار شدن نیت اصلی ایشان ‏مبنی بر تقاضای مشروطه است. ایشان در سخنرانیهای ‏اولیه می گویند:" برهمه آشکار است که امروزه تعدیات ‏وزراءو عمال دیوانی از حد گذشته، کسی مالک جان ومال ‏خود نیست ..... خداوند مارا آزاد آفریده است چرا ‏این قدر در قید اسارت باشیم...آیا می دانید مسیو ‏نوز بلژیکی که در گمرک است چه تعدیاتی به ما می کند ‏؟...31"‏ در سخنرانی چهارم می گویند:"ما بی خود در باب مسیو ‏نوز وقت خود را تلف می کنیم ، همه می دانند صدماتی که ‏ما از فرنگی و مسلمان می کشیم تمامش از طرف صدر اعظم ‏است باید در معزولی او سعی و ایستادگی کرد..." 32 و ‏بالا خره جملاتی در نفی حکومت فردی بر زبان می راند ‏‏:"تا کی مسلمانان در زیر فشار یک نفر شخص واحد ‏باشند؟ چه ضرر دارد که ما هم مثل سایر دول آزادی ‏داشته باشیم.."33‏ در سخنان چهاردهم جمادی الاول سال 1324 در ایام وفات ‏حضرت فاطمه از نیت خود در تقاضای مجلس و مشروطه را ‏بیان نمود اما در ظاهر از آن تبری جست. به عبارتی ، ‏فراوان از فواید مشروطه سخن راند اما آن را برای ‏جامعه ایران زود هنگام دانست. بخشی از سخنان ایشان ‏خواندنی است: "هشت ماه بلکه زیادتر می باشد که به جز ‏این یک کلمه عدل چیز دیگری نگفته ایم... و از دولت ‏تا کنون جز عدل چیزی نخواسته ایم . حالا بعضی می گویند ‏ما مشروطه طلب و یا جمهوری طلب می باشیم، به خدای ‏عالمیان به اجداد طاهرینم قسم که این حرفها را مردم ‏به ما می بندند . اگر گفتیم معدلت می خواهیم غرض این ‏بود که مجلسی تشکیل شود و مجلس و انجمنی داشته باشیم که ‏در آن مجلس به داد مردم برسند ... ما به جز مجلسی که ‏جمعی در آن باشند که به درد مردم و رعیت برسند کاری ‏دیگر و غرضی نداریم، قدری که سخت می گیریم می گویند ‏مشروطه و جمهوری را می خواهند.."33‏ ‏جالب اینکه با اصرار خواهان تشکیل مجلس هستند اما ‏مشروطه را انکار می کنند اما در ادامه به ‏اصلی ترین مسئله یعنی قبح استبداد و فوائد سلطنت ‏مشروطه می پردازند هر چند آن را برای ایران امری ‏زودهنگام می دانند:" عقلاء و دانشمندان یک نفر را مشخص ‏و معین و انتخاب نمودند برای حفظ نوع خود و گفتند :ما ‏مال و جان می دهیم که تو ما را حفظ کنی از این که به ‏یکدیگر ظلم ستم و اجحاف و تعدی نمائیم... این شخص را ‏پادشاه گویند. پس پادشاه یعنی کسی که از جانب ملت ‏منصوب شود و مالیات و سرباز بگیرد برای حفظ رعیت از ‏ظلم کردن به یکدیگر ....باباجان پادشاه هم مثل ما یک ‏نفر است نه این که به قول بعضی مالک الرقاب، و آنچه ‏بخواهد بکند....هرچه خرابی و ظلم هست در سر این یک ‏مشت ایرانی بیچاره هست و این هم به واسطه این هست که ‏نمی دانیم معنی سلطنت را..34" طباطبائی در این ‏سخنرانی به چند نکته عمیق و اساسی در باب نظام ‏سیاسی اشاره می کند که نیت اصلی ایشان در مخالفت با ‏حکومت را نیز مشخص می کند: اول اینکه حق حاکمیت بر ‏مردم نه به صورت الهی یا موروثی بلکه از مردم و برای ‏مردم بوده وپادشاه منصوب آنهاست وپادشاه در این حقی ‏که از طرف مردم به او سپرده شده است محدود و مقید است ‏به رعایت عدل و حفظ حقوق مردم . پیرو سخنان قبلی وی ‏تاکید می کند که "ما که ریاست نمی خواهیم، جمهوری طلب ‏نیستیم به این زودی مشروطه نمی خواهیم ، یعنی مردم ‏ایران هنوز به آن درجه تربیت نشده اند و قابل ‏مشروطیت و جمهوریت نمی باشند، زیرا که مشروطیت در وقتی ‏است که افراد ملت عالم باشند، ما می گوئیم این همه ظلم ‏و ستم به رعیت چرا می کنید؟....باری ای مردم بیدار ‏شوید، درد خود را بدانید ، دوای درد را پیدا کنید و ‏زود در مقام معالجه برآئید هر دردی دوائی ‏دارد..."عالجو دائکم بالدواء"معالجه داء به دوا کنید، ‏داء به معنی درد است دوا چیزی است که رفع درد را ‏بکند بعضی می گویند داء ظلم است و دوایش عدل ‏است...بعضی می گویند داء استبداد است ودوایش شور و ‏مشورت است ...آه همین استبداد بود که حضرت سید ‏الشهداء را شهید کرد، چه، آن حضرت فرمود: ای مردم ‏بنشینید و مجلس کنید، با هم مشورت و شور نمائید... ما ‏عدل و عدالتخانه می خواهیم، ما اجرای قانون اسلام را ‏می خواهیم، ما مجلسی می خواهیم که در آن مجلس شاه و ‏گدا در حدود قانونی مساوی باشند، ما نمی گوئیم مشروطه ‏و جمهوری، ما می گوییم مجلس مشروعه عدالتخانه"35 ‏ناظم الاسلام که خود در این سخنرانی حضور داشته درباره ‏محتوای آن می نویسد:"آقای طباطبائی در بالای منبر مقصود ‏خود را به لفظ مشروطیت ادا کرده، جمهوریت را لباس ‏مشروطیت و مشروعیت پوشانید..."36 در واقع در این ‏سخنرانی، اهداف واقعی طباطبائی از قیام علیه دولت ‏بیان شد و همین باعث شد که ناصر الملک نامه ی پیش گفته ‏را برای ایشان فرستاده و زود بودن مشروطه برای ایران ‏را به ایشان گوشزد کند.‏ ‏‏2 – تبعید برای یک مشروطه خواه از حوادث میان دو مهاجرت گرفتاری و تبعید مجد الاسلام ‏به کلات بود که به دلیل نوشتن دو مقاله در شماره های صد ‏و شصت ، و صد و شصت و چهار روزنامه ادب بر ضد ‏استبداد و تبلیغ برای نظام سلطنتی مشروطه رخ داد. ‏البته خود روزنامه ادب هم به همین جرم توسط عین ‏الدوله تعطیل گردید. مجد الاسلام پس از تبعید به کلات ‏در نامه ای به ناظم الاسلام به نکاتی اشاره می کند که ‏از باب آشنائی با اهداف وی بسیار پیشتر از جریان ‏مهاجرت کبری و تحصن ، جالب به نظر می رسد وی در این ‏نامه می نویسد:"مرگ آرزوی من است و حالا می فهمم چه ‏لذتی داشته اند کسانی که در فرانسه برای تحصیل آزادی ‏ملت و تبدیل اساس ظلم و استبداد به مشروطیت شدن ‏دولت جان داده اندو به سر دار رفته اند یا قطعه قطعه ‏شده اند ، معلوم می شوند آنها هم نظیر همین اوضع بسیار ‏ناگوار را دیده اند.... در دولت مستبده ظالمه ممکن نیست ‏برای احدی امنیت تامه حاصل شود و همیشه مثل عین ‏الدوله و نیرالدوله و آصف الدوله پیدا خواهد شد...پس ‏باید فکری کرد که اساس را صحیح نمود من الان از صمیم ‏قلب شکر می کنم که در راه تحصیل نعمت حریت گرفتار این ‏همه زحمت ام ..... اگر اساس درست شد هزار محبوس بدبخت ‏مثل من از محبسهای تنگ و تاریک آزاد می شوند و این ‏گونه محبسها موقوف ‏می شود... کاری بکنید که این یک مشت ملت فلک زده ‏از چنگال ظلم عین الدوله نوعی مستخلص شوند و الا نفی ‏عین الدوله شخصی چندان فایده ندارد،دیگری بجایش می ‏نشیند بدتر و ظالم تر."37 مطالب ذکر شده مؤید آن ‏است که درخواست اصلاح کار بصورتی که اساس ظلم و حکومت ‏فردی برچیده شده و حکومت بصورت مشروطه، و ملت آزاد، ‏درآیند از مهمترین خواسته های نخبگان و به خصوص اعضای ‏انجمن مخفی بوده و اگر چه بصورت آشکار کمتر سخن از ‏مشروطه خواهی می راندند اما در خفا و به دور از چشم ‏مأموران دولتی تمام هم و غم خود را برای رسیدن به این ‏مقصود مصروف می داشتند و چنین بود که در شرایط مناسب ‏بعدی این خواسته خود را آشکار نمودند.‏ ‏‏3 – واعظ مشروطه خواه سخنرانیهای سید جمال واعظ مهمترین نقش را در تهییج ‏افکار عمومی در جریان نهضت مشروطه خواهی داشت و پیش ‏از مهاجرت صغری هم از تحریک کنندگان اصلی آن بشمار می ‏رفت. گرانت داف از اعضای سفارت انگلیس در ایران در ‏گزارش وقایع ماه رمضان و در زمان تحصن اول علماء در ‏شاه عبد العظیم به سر ادوارد گری وزیر امور خارجه ‏بریتانیا می نویسد:"به تازگی اغتشاشی در تهران در ‏گرفت که ظاهرا علیه عین الدوله فرماندار تهران بود، ‏لیکن در واقع به عنوان اعتراض نسبت به خرابی و فساد ‏دستگاه حکومت شاه و صدر اعظم صورت گرفت. در این ‏وقایع غالب مجتهدین برجسته تهران علنا جانب مردم را ‏گرفتند و اینک در شاه عبدالعظیم بست نشسته اند نکته ‏مهم این است که یک واعظ اصفهانی به نام سید جمال ‏الدین در روزهای ماه رمضان در یکی از مساجد مهم ‏بازار علنا بر ضد شاه موعظه کرده و تشکیل یک حکومت ‏جمهوری را پیشنهاد و توصیه می نموده است."38 این سند ‏گواه آن است که سید جمال واعظ حتی قبل از مهاجرت صغری ‏نیز هدفی جز تشکیل مجلس و حکومت مشروطه نداشته اما ‏این خواسته را کمتر آشکار می نمود چرا که شرایط طرح آن ‏مهیا نبود اما در گزارش ناظم الاسلام از جریان تبعید ‏وی، حمایت و در خواست مشروطیت توسط وی بصورت علنی ‏مطرح می شودکه البته در آن مرحله سایرین مخالفت می ‏کنند، اما گزارش :"عین الدوله اصرار داشت که سیدجمال ‏دهه عاشورا در تهران نباشد بنابراین بهبهانی به ایشان ‏عرض می کند؛ من میل دارم برای اتمام حجت شما یک سفری ‏ولو مختصرا هم باشد به بلده قم بروید و به شما قول می ‏دهم که بعد از عاشورا مراجعت کنید. آقا سید جمال گفت ‏‏: مقصود همه ما، از علما اعلام و طلاب و وعاظ و تجار، ‏فقط این است که شاه مجلس شورا بدهد. اگر من بدانم مجلس ‏دادن موقوف و منوط به کشته شدن من است با کمال رضا و ‏رغبت و میل برای کشته شدن حاضر می شوم آقای بهبهانی ‏فرمود: این لفظ هنوز زود است و به زبان نیاورید فقط ‏به همان لفظ عدالتخانه اکتفا کنید تا زمانش برسد."39 ‏نکته جالب در این گفتگو آن است که حتی بهبهانی نیز ‏درخواست مجلس را انکار نمی کند اما زمان طرح آن را ‏مناسب نمی داند.‏ ‏‏4 –ملک المتکلمین پیشرو در طرح مشروطیت مهدی ملک زاده در تاریخ انقلاب مشروطیت سخنان ذیل را ‏از قول ملک المتکلمین در جریان تحصن شاه عبدالعظیم ‏درحضور علما،‎‎ ‎‎‏ ‏ وقتی بحث بر سر طرح خواسته ها از دولت ‏بود، مطرح می کند که روشنگر نکات مهمی از جریان ‏مشروطه خواهی ایرانیان است:"من چون صلاح و خیر شما، ‏خیر ملت ایران را می خواهم گستاخانه به شما عرض می ‏کنم،امروز ملل متمدن جهان در سایه قانون و عدالت به ‏این مقام ترقی و تمدن رسیده ... شما آقایان که هادیان ‏قوم و ملت هستید و جانشینان نبی اکرم می باشید، در ‏سر موقوفات مدرسه مروی و مدرسه صدر جنگ وجدال می ‏کنید و منتهی آمال خود را این اندیشه های کوچک قرار ‏داده اید، باز صدرالعلما گفت پس چه کنیم ؟ ملک ‏المتکلمین جواب داد به جای این تقاضاهای کوچک و کم ‏ارزش که مطلقا منافع عامه را در بر ندارد ...از شاه ‏برقراری مجلس منتخبین ملت و حکومت مشروطه را ‏بخواهید"40 بعد از این سخنان طباطبائی، صدرالعلماء و ‏شیخ مرتضی اعلام موافقت نمودند و در خاتمه این جلسه ‏سندی به شرح زیر به امضاء رهبران نهضت از جمله طباطبائی ‏و بهبهانی رسید که متن آن چنین بود:" امضاء کنندگان ‏برای نجات ملت ایران از زیر بار ظلم تصمیم گرقتیم که ‏از پادشاه برقراری مشروطیت و مجلس منتخبین ملت را در ‏ایران که از طرف جناب ملک المتکلمین پیشنهاد شد و ما ‏با طیب خاطر از نظر صلاح مسلمانان و ملت ایران ‏پذیرفتیم در خواست نمائیم."41 حال سئوال اینجاست که ‏با وجود چنین سندی چرا در میان درخواستهای اولیه ‏مهاجرین صغری سخن از مشروطه به میان نیامده است؟ ‏پاسخ را باید در حوادث نهم ذیقعده در میان متحصنین ‏جست. در گزارش این روز ملک زاده چنین آورده ‏است:"جلسه سران نهضت در ساعت 8 صبح 9 ذیقعده 1323 در ‏یکی از حجرات صحن حضرت عبدالعظیم تشکیل شد و سه ماده ‏ای که قبلا تنظیم کرده بودند... سپس عده ای عزل عین ‏الدوله را تقاضا کردند و در اطراف آن جار و جنجال ‏برپاشد چند نفر از رهبران نهضت بنابر تصمیمی که در ‏جلسه پیش گرفته شده بود و ما در اطراف آن به تفصیل ‏سخن راندیم، پیشنهاد کردند که از شاه درخواست ‏مشروطیت و تأسیس مجلس مبعوثان ملت بشود. عده ای از آن ‏جماعت که از طول تحصن خسته شده بودند و می خواستند ‏زودتر به شهر برگردند و تا آن زمان لفظ مشروطه به ‏گوششان نرسیده بود و معنی مجلس مبعوثان را نمی ‏دانستند، فریاد کردند که دیگر مشروطه چیست که یکدفعه ‏این میان پیدا شده چرا هر روز سنگی در میان راه می ‏گذارید و تقاضاهای نو ظهور می کنید و نمی خواهید مردم ‏راحت شوند و پی کار وکسب خودشان بروند. ملک المتکلمین ‏در اطراف کلمه مشروطیت و مجلس مبعوثان توضیحات داد ‏ولی استماع این الفاظ هنوز برای گوش آن مردم ثقیل ‏بود و اکثرا به مخالفت پرداختند و حتی زمزمه ای بلند ‏شد که اینها می خواهند ایران را جمهوری کنند..."42 به ‏این ترتیب سران نهضت به اجبار عوام از پیشنهاد مشروطه ‏در مهاجرت صغری صرف نظر کرده و به تقاضای عدالتخانه ‏بسنده می کنند تا هنگام طرح آن در مرحله بعدی نهضت ‏فراهم شود. سند بالا بهترین دلیل اعدام فجیع ملک ‏المتکلمین در باغ شاه در دوره استبداد صغیر است چرا ‏که از تلاشها و فعالیتهای ملک در ارتقای خواسته های ‏مهاجرین از عزل علاء الدوله به تغییر اساس نظام ‏حکومتی از استبداد به مشروطه با خبر بودند.‏ ‏- عدالت خواهی در چهار چوب مشروطه‏ ‏ ‏ ‏ از جمله ایرادات مهمی که منتقدین بر نهضت مشروطه ‏دارند آن است که در جریان این نهضت یک انحراف بزرگ از ‏تقاضای عدالت خواهی به تقاضای مشروطه خواهی شکل ‏گرفته است سئوال این است که آیا این تغییر یک توطئه ‏بوده و یا سیر طبیعی ارتقای خواسته های مخالفین ، و ‏حتی امری مثبت در جریان عدالت خواهی مردمی است که ‏روز به روز با افزایش آگاهی و کسب موفقیتهای اولیه، ‏خواسته های اساسی و زیربنایی برای کسب عدالت، مطرح ‏نمودند .‏ ‏ در اینجا به قصد روشنتر شدن موضوع نگاهی به در ‏خواستهای اولیه مهاجرین نموده و جریان تغییر این ‏خواسته ها را، از منابع مختلف بررسی می کنیم : ‏ الف: ملک زاده، صورت درخواستهای اولیه مهاجرین را ‏چنین میآورد:‏ ‏ " اول تولیت مدارسی که از آقایان متحصنین گرفته ‏شده بود دوباره به آنها ‏ ‏ برگردد.... دوم علما تقاضا داشتند که علاءالدوله ‏حاکم شهر طهران معزول شود .... سوم علما در خواست ‏کرده بودند که ظفرالسلطنه از حکومت کرمان معزول شود ‏‏.... چهارم علما می خواستند، اصغر گاریچی که وسائل ‏نقلیه راه قم به تهران را در دست داشت از آن کار ‏معزول شود " 43‏ ‏ سپس ملک زاده در صفحات بعدی کتاب خود تقاضای ‏عدالتخانه را به تقاضاهای اولیه اضافه میکند.‏ ب: ناظم الاسلام، در توضیح ملاقات سید احمد طباطبایی ‏با عین الدوله،از قول شیخ احمد طباطبایی خواسته های ‏مهاجرین را چنین می نویسد:‏ ‏ "اول آنکه علاءالدوله را از حکومت طهران معزول ‏بفرمایید ، دوم آنکه ظفرالسلطنه را هم معزول کنید از ‏حکومت کرمان ، سوم آنکه عسگر گاریچی را چوب بزنید و ‏عزل کنید ازراه قم ، چهارم آنکه یک عصای جواهر نشان ‏بدهید به من ،که خودم از برای حاج میرزا محمد رضای ‏کرمانی بفرستم." 44‏ اما نویسنده ی تاریخ بیداری ، خواسته هایی را که ‏مهاجرین برای سفیر عثمانی فرستاده بودند چنین می ‏نگارد:‏ ‏"اول نبودن عسگر گاریچی در راه قم ....دوم مراجعت و ‏معاودت حاج میرزا محمد رضای کرمانی ....سوم برگرداندن ‏مدرسه خان مروی ....چهارم بنای عدالتخانه ای در ‏ایران ....پنجم اجراء قانون اسلام در باره آحاد و ‏افراد ، بدون ملاحظه از احدی....ششم عزل مسیو نوز از ‏ریاست گمرک و مالیه دولت ...‏ هفتم عزل علاء الدوله از حکومت طهران ....هشتم موقوف ‏نمودن تومانی دهشاهی کسری مواجب و مستمریات مردم." 45‏ ‏ ‏‏ در اینجا میان درخواستهای اولیه و ثانویه اختلاف ‏بیشتری دیده می شود. بطوریکه از چهار خواسته به هشت ‏خواسته تبدیل شده است.‏ پ: احمد کسروی، همان هشت درخواست ناظم الاسلام را ‏به همان ترتیب آورده ‏ ‏ اما در توضیح عدالتخانه متذکر میشود که سران ‏نهضت از این که مبادا طولانی شدن تحصن موجب پراکندگی و ‏دلسردی شود بصورت موقت به عدالتخانه رضایت دادند اما ‏درخواست اصلی آنها مجلس بوده ، که بعدها در فرصت مناسب ‏مطرح نمودند. 46‏ ت: روایت و ادعای دولت آبادی : یحیی دولت آبادی ‏، رابط میان سفیر عثمانی و متحصنین شاه عبدالعظیم ‏روایت متفاوتی بدست میدهد :"برادر من صورت مطالب ‏آقایان را سوده کرده برای من می آورد . می بینم چند ‏مطلب نوشته اند ، اول عزل علاءالدوله از حکومت طهران ‏‏– دوم عزل نوز از ریاست گمرکات و غیره – سوم امنیت ‏دادن به همراهان ایشان بعد از آمدن به شهر – چهارم ‏برگرداندن مدرسه خان مروی به اولاد حاجی میرزا حسن ‏آشتیانی – پنجم سیاست نمودن عسگر گاریچی، بواسطه ‏شرارتی که در راه قم کرده است – ششم تجلیل نمودن از ‏میرزا محمد رضا ، یکی از علمای کر مان – هفتم برداشتن ‏قیمت تمبر دولتی از مستمریات روحانیان.....، دیدن ‏مطالب آقایان نگارنده را به حیرت فرو می برد یکی ‏بواسطه بی فکری و کوته نظری ایشان ،و دیگرمتحیر ‏میمانم که من به سفیرکبیر گفته ام مطالب آقایان نوعی ‏است ، و همه در راه اصلاح حال عامه و صلاح ملک و ملت ‏است ، چگونه میشود این مطالب را به او گفت ..." 47‏ ‏دولت آبادی مدعی است که مطلب هفتم خواسته ها را ‏بصورت زیر تغییر داده و به سفیر ارائه کرده است :" ‏قراردادی در اصلاح کلیه امور با رعایت حقوق علما" 48‏ ‏‏ سفیر پیرامون اصلاح کلیه امور توضیح بیشتر می خواهد ‏، بنابراین خواسته ها به عبدالعظیم برگشت داده و آنها ‏پس از مشورت درخواست هفتم را به خط ملک المتکلمین ‏چنین می فرستند :"مراد از ، قرارداد دراصلاح کلیه ‏امور ، تاسیس دیوان عدالتی است برطبق شرع مقدس اسلام ‏، از روی کتاب و تشکیل یک مجلس مشورتخانه ملی برای ‏اجرای قانون مساوات در تمام بلاد ایران که فرقی فیما ‏بین وضیع وشریف گذارده نشود و هر ذیحق به حق خود ‏برسد...." 49‏ ‏ ناظم الاسلام در کتاب خود تاکید می کند که تقاضای ‏عدالتخانه جزء تقاضاها مطرح بود ، اما در، خواسته ها ‏از قلم افتاده بود که با کمک دولت آبادی دوباره مطرح ‏گردید ‏ سیر تحول درخواستهای متحصنین از روز اول مهاجرت ‏صغرا تا تقاضای مشروطه در مهاجرت دوم ، نشان دهنده ی ‏آن است که بنا به شرایط جدید و به خصوص با عقب نشینی ‏دولت و پذیرش درخواستها، سطح تقاضاها ‏بالاتر رفته و از عزل حاکم تهران، در نهایت به تقاضای ‏مجلس و مشروطه می انجامد.‏ ‏و البته در این تغییرات بسیاری از رهبران مشروطه ‏نظیر طباطبایی ، بهبهانی ، سید جمال واعظ ، ‏ملک المتکلمین ، دولت آبادی ، مجدالاسلام و.... مشارکت ‏و مدخلیت داشتند و اگر بخواهیم نظر منتقدین مشروطه را ‏که مدعی اند مشروطه خواهی انحراف در جنبش عدالت خواهی ‏بوده ، قبول کنیم باید بپذیریم که در این انحراف و یا ‏خیانت همه یا اکثریت رهبران نهضت عدالت خواهی نقش ‏داشتند ‏ نکته جالبتر آنکه در صدر مشروطه چه عوام و چه سران ‏نهضت منافاتی میان عدالت خواهی و مشروطه طلبی نمی ‏دیدند و اصولا آنها را لازم و ملزوم هم تلقی می کردند ‏چنانکه در تقاضاهای طباطبایی غالبا این دو ، یعنی در ‏خواست عدالت و مجلس ، و نیزدر خواست هفتم که به قلم ‏ملک المتکلمین برای سفیر عثمانی فرستاده شد این دو ‏خواسته در کنار هم ذکر شده است و در سر در مجلس ملی ‏کلمۀ ‏« عدل مظفر »حک شد که نشانگر این واقعیت بود که ، ‏قیام کنندگان برای رسیدن به هدف عدالت ،به مجلس شورای ‏ملی و مشروطه ، به عنوان یک ابزار ضروری می نگریستند ‏‏.

سوالات تاریخ سوم راهنمایی تهیه کننده :نسابه از داراب

1- شاه عباس پس از صلح با عثمانی ها کدام قسمت های ایران را به آنان واگذار کرد ؟

2- آقا محمد خان پس از مرگ کریم خان تلاش خود را برای رسیدن به سلطنت از کجا آغاز کرد ؟

3- تنها جنگ خا رجی کریم خان زند با چه کسانی بود ؟

4- طبق کدام عهدنامه افغانستا ن از ایرا ن جدا شد ؟

5-  در دوره ی صفویان بعد از پادشاه ............ بود که .......... نامیده می شد .

6- یکی از اهداف ضد استعما ری سید جمال الدین اسد ابادی مبارزه با استعمار ................... بود .

7- یکی از حوادث مهم جهان در اولین سال های احمد شاه ....................... بود .

8- مهم ترین طرفداران صفویه هفت طایفه ترک به نام ............ بودند .

9- میرزا حسینعلی نوری رهبر فرقه بابیه به دستور امیر کبیر تیر باران شد .

10 – آ قا محمد خان پس از غلبه بر مدعیان داخلی متوجه گرجستان شد تا حاکم آن جا را مطیع خود کند .

11-  درقرون وسطی به مخالفت با سلطه کلیسا ، پاپ  و خواهان اصلاحاتی در اعتقادات دینی مسیحیان بودم . من کیستم :

12-  انتشار روزنامه و قایع  اتفاقیه از کار های مهم من بود . من کیستم :

13- چرا ناصر الدین شاه امتیازات زیادی به بیگانگان می دا د ؟

14- در قرن 17  جه تحولاتی سیاسی در انگلستان صورت گرفت ؟

15- چرا اوضاع ایران پس از تیموریان بسیار آشفته بود ؟

16- علت لشکر کشی نادر به هند را بنویسید .

17- کریم خان چه شهری به پایتختی بر گزید و چه لقبی به خود داد ؟

18- تعهدات فرانسه به ایران در عهد نامه ای که میان فتحعلی شاه و ناپلئون بسته شد چه بود ؟

19- در دوره ی فتحعلی شاه  به چند دلیل انگلستان خواهان بر قراری رابطه با ایران بود ؟

20- مظفر الدین شاه با چه اقداماتی در برابر خواسته مردم تسلیم شد ؟ 

21- یکی از مورد مخالفت روسیه با انقلاب مشروطه را بنویسید ؟

22- عوامل رونق تجارت در دوره ی صفویان ر ا بنویسید .

23- علت حمله و اشغال ایران توسط روسها و انگلیسی ها در جنگ جهانی اول چه بود ؟

24- مردم قهرمان تبریز در دوره ی  مشروطه به رهبری این افراد دست به قیام زدند . نام ببرید

25- مهم ترین خواسته مردم در آغاز انقلاب مشروطه چه بود ؟

26-  کدام شخصیت روحانی باعث لغو قرار داد رویتر شد .

27- نام قیام مردم فرانسه بر علیه لوئی شانزدهم چه بود ؟  

28- حکومت مشروطه سلطنتی به چه حکومتی می گفتند ؟

29-  در زمان حکومت محمد علی شاه قاجار تهران تو سط چه کسانی فتح شد . 

30- عهد نامه مفصل بین کدام کشور ها بو د  ؟

31- القاب زیر در تاریخ  به چه افرادی تعلق دا شت ؟  وکیل الر عایا   -     بها ء  - امیر  کبیر

32- جنگ چالدران بین کدام کشور ها بود و چه نتیجه ای داشت ؟

33-  در چه مواردی محمد علی شاه مخالفت خود را با مشروطه نشان داد ؟

34-  اقدامات مهم امیر کبیر را بنویسید .

35-  چرا روسها زمان پادشاهی  فتحعلی شاه را برای تصرف خاک ایران مناسب دیدند ؟

36- در زمان ناصر الدین شاه کدام سرزمین ها از ایران جدا شد ؟

37- نخستین جرقه ی انفلاب مشروطه زمانی پیدا شد که ..........  حاکم تهران به  بهانه ی گران شدن قند

عده ای از ......... را در ملاء عام مجازات نمود .

38- از جمله حوادث مهم زمان محمد شاه قاجار لشکر کشی او به .............. بود .

39- پس از امیر کبیر ناصر الدین شاه ................. را به جای انتخاب کرد .

40-  در زمان صدر اعظمی میرزا آقا خان نوری بود که .................. از ایران جدا شد .

41- در قرار داد ترکمن چای بخش هایی از خاک ایران در نواحی ................ از ایران جدا شد .

42- کشور خارجی کمک کننده به ایران در جنگ گمبرون کدام بود ؟

 

43-  کدام  مورد ،  توجه شاه تهماسب را در ابتدای حکومت به خود جلب نمود ؟

الف : جنگ با عثمانی                                                  ب: جنگ با ازبکان

ج: صلح با عثمانی                                                        د: رسیدگی به اوضاع داخلی

44- بر پایه کدام قرار داد ایران استقلال افغانستان را به رسمیت شناخت ؟

45- قاجاریه از چه طوایفی بودند و چه زمانی وارد ایران شدند چگونه ؟

46-  دوره  .................  ازدوره های درخشان در تاریخ هنر و معماری ایران بود

47- فرزند عباس میرزا که ولیعهد فحعلی شاه  شد که بود ؟

48-  سلطنت او باعث شورش افغان ها  در اواخر حکومت صفویه شد .

49-  دو کشور  ......... و .............. اولین کشور های استعمار گر  بودند .

50- ............... با صدور فرمان مشرو طیت در برابر خواسته های مردم تسلیم شد .

51- در باره امتیاز رویتر نام کشور های طرف قرار داد را بنویسید و در زمان کدام  پادشاه بود ؟

52-  کشور های اتحاد مثلث را در جنگ جهانی اول نام  ببرید .

53-  شخصیت حاج ابراهیم خان کلانتر بر اساس مطالب کتاب بنویسید .

54-  در دوره صفویه پس از پادشاه ............ قرار داشت .

55- این قیا م که ................. نام گرفت از حوادث مهم تاریخ اروپا و جهان است .

56- بی اعتنایی محمد علی شاه نسبت به مشروطه و نمایندگان  مجلس نخست از مراسم تاجگذاری و ی شروع شد .

57-  شاه عباس پس از رسیدن به قدرت برای بر قراری نظم و افزایش قدرت خود چه کرد ؟

58-دو مورد از تصمیمات بزرگان کشور در دشت مغان را بنو یسید .

59- در قرن 17  حکومت انگلستان از ............ که شاه همه کاره بود به ............... تبدیل شد و دارای مجلس گردید .

60- تجارت خارجی ایران در زمان صفویه بیشتر با کدام کشور ها بود ؟

61-  در قرون جدید کدام تحولات اجتماعی سیاسی در امریکا صورت گرفت .

62- صدر اعظم لطفعلی  خان که دروازه های شهر شیراز را به روی او بست که بود ؟

63-  در زمان کریم خان ................ در کشور بر قرار گردید و فعالیت های ........... از سر گرفته شد .

64- آثار و بنا های مهم زمان حکومت کریم خان را  نام ببرید

65- کداک پادشاه صفو یه در تثبیت حکومت صفوی نقش داشت ؟

66-در جنگ جهانی اول ایران توسط کدام کشور ها اشغال شد . چرا ؟

67- مذهب شیعه توسط کدام پادشاه مذهب  رسمی کشور انتخا ب شد .

68- حاج ابراهیم کلانتر  به دستور ................  به قتل رسید

69- در زمان صدارت ............... افغانستان از ایران جدا شد .

70-  در زمان صفویه پرتغالی ها کدام مناطق را تصرف کرده بودند ؟

71-  یکی از حوادث مهم جهان در سال اول حکومت احمد شاه  چه بود .

72-نادر شاه در چه جنگی  توانست کشور هند را شکست دهد .

73- اوج قدرت صفویان در دوره ی حکومت ................... بود .

74- فعالیت های اقتصادی دردوره صفویه را بنویسید .

75- در قرار داد ترکمن چای بخش هایی از خاک ایران د ر نواحی ............... و  ............ به

تصرف روس ها در آمد

76- امتیازات داده شده توسط ناصر الدین شاه به بیگانگان را نام ببرید .

77- صدر اعظم در زمان صفویه بعد از شخص ......... قرار داشت که ............. نامیده میشد.

78- در زمان  ناصر الدین شاه  حاکم  خراسان هرات را تصرف کرد  . انگلیسی ها در مقابل چه مناطقی را تصرف کردند ؟

79- فاتحان تهران در زمان محمد شاه قاجار چه کسانی بودند .

80-  علت جنگ کرنال چه بود .

81- از کسانی بودم که در ابتدای قیام مشروطه از آن حمایت کردم ولی با مشاهده ی انحراف مشروطیت از

 مسیر اسلام به مخالفت با آن بر خاستم .

82- با فتوای چه کسی قرار داد تالبوت در زمان ناصر الدین شاه لغو شد .

83- قرون جدید شامل چه دوره ای از تاریخ اروپا است و همزمان با کدام دوره های تاریخی ایران است .

84- چه عواملی موجب قیام مردم در زمان مظفر الدین شاه شد و سر انجام نتیجه این قیام چه شد .

85- سه نفر از کسانی که در دوره صفویه با تأ لیف کتاب خدمات ارزندهای را انجام دادند نام  ببرید.

86- پیش از شروع  جنگ جهانی اول رقابت و اختلاف اصلی کشور های اروپایی بر سر چه مسائلی بود ؟

87- هدف و تلاش  اصلی کریم خان  در دوران حکومتش چه بود .

88- محمد علی شاه برای نابودی مشروطه از حمایت کدام کشور بر خوردار بود.

89- فیلسوف نام دار دوره ی صفویه را  نام ببرید .

سئوالات از درس 9 تا 15 طراحی شده است .

1- نماز عید فطر سال 57 به امامت ................. و سخنرانی .................. بر گزار شد  ( دکتر مفتح و دکتر با هنر )

2- در نجف چه کسی  با نوشتن کتاب حکومت اسلا می  قدم در راه مبارزه فرهنگی  گذاشت  .؟   امام خمینی

 3 – دولت شوروی پس ا ز  روی کار امدن مصدق از انجام چه کار هایی خود داری کرد .؟ از خرید نفت و حتی از باز پس دادن بدهی های خور به ایران خود داری کردند .

 4 – امام خمینی اسد ا.. علم را در مورد چه مسائلی مورد باز خواست قرار دادند .؟   حمله مأ موران دولتی به مردم در بازار تهران – بر گزاری همه پرسی – حمله به مدرسه فیضیه در قم

5 – رضا خان پس از رسیدن به سلطنت نسبت به دین چه روشی داشت .؟ دین را مانع پیشرفت کار میدانست

6 – به چه علتی پس ا ز جنگ جهانی اول  معاهده صلح  ورسای  پایدار نماند؟ غرامت های سنگین بر دولت های شکست خورده – مرز بندی های جدید – کشور های پیروز به نادیده گرفتن حقوق دیگر کشور ها ادامه دادند .-

 7- چرا  13 آبان را روز دانش آموز نامیدند ؟     ص 89

8 – علت قیام 30 تیر 1331 را بنویسید .      به علت استعفاء مصدق و حمایت مردم و آیت ا.. کاشانی ا زاو

9 – پیش از شروع جنگ جهانی اول اختلاف اصلی کشور های اروپایی بر سر چه مسائلی بود / توسعه طلبی ارضی – رقابت های استعماری – رقابت های صنعتی و تجاری

10 – انگلیسی ها برای تثبیت موقعیت رضا خان او را چگونه معرفی می کردند ؟  او را مردی وطن پرست و اصلاح طلب و ضد بیگانه معرفی کنند .

11- دو مور د  از اصلا حات رضا خانی را نام ببرید . احداث راه آهن و ایجاد دانشگاه

12- چه عواملی زمینه برای تغییر سلطنت از قاجاریه به پهلوی آماده کرد . ؟  حمایت انگلیس از رضا خان – سر کو بی مخالفان  آگاه -

13- پس ا ز با زگشایی مجلس علمای نجف به مدرس چه مأ موریتی دادند .؟    به عنوان مجتهد طراز اول در جلسات مجلس حضور داشته با شد و بر طبق قانون اساس بر مصوبات آن نظارت کند

14- مهم ترین عاملی که با عث نزدیک شدن کاشانی و مصدق به یکدیگر شد چه بود /؟  ملی شدن صنعت نفت ایران

15-  چرا دولت مصدق از نخست وزیری استعفا ء کرد .؟   مصدق برای آنکه بتواند بر اوضاع کشور تسلط بیشتری داشته باشد از شاه خ.است تا پست وزارت جنگ را به او بسپارد ولی شاه با این در خواست موافقت نکرد .

16- ساواک برای سخنرانان مذهبی ماه محرم چه شرایطی را تعیین کرد .؟ 1- علیه شخص اول شاه  مملکت سخنی نگویند  -2 علیه اسرائیل سخنی نگویند .- 3 مرتب به  گوش مردم نخوانند که اسلا م د رخطر است .

17- مهم ترین خواسته مردم در فضای باز سیاسی چه بود . ؟        در خواست آزادی زندانیان سیاسی

18- نخستین مرجعی که با لایحه انجمن های ایالتی مخالفت کرد که بود .؟          امام خمینی

19- فجیع ترین جنایت رژ یم در 15 خرداد 42 چه بو د .؟         قتل عام کفن پو شان ورامین

20-  کشور های اتحاد مثلث  و اتحاد مثلث در جنگ اول جهانی را نام ببرید . ( ایتالیا و آلمان – اتریش و مجارستان )  ( انگلستان و فرانسه و روسیه )

21- واقعه 17 شهریور 57 را توضیح دهید    ص 88

22- منطقه خلیج فارس از دو نظر اهمیت داشت نام ببرید ؟     اقتصادی و نظامی

23- جانشین مصدق پس از استعفاء که بود .     قوام السلطنه

24- کودتای 28 مرداد بدستور مستقیم چه کشوری صورت گرفت ؟     آمریکا

25- در بهمن ماه 57 به فرمان امام خمینی  شورای ........................ تشکیل شد .    انقلاب

26- لایحه  مصونیت  قضایی آمریکا ییان  در ایران توسط ............  نخست وزیر وقت به مجلس بر ده شد . منصور

27- استخدام مستشاران خارجی در زمان احمد شاه با سیاست های کدام کشور ها مخالفت داشت.؟   انگلیس و روسیه

28- چرا دولت انگلیس پس از جنگ جهانی اول نیرو هایش را از ایران خارج کرد .؟   تا هم هزینه کمتری مصرف کنند و هم از نفرت مردم نسبت به خود بکاهند و سلطه غیر مستقیم را بر مستقیم ترجیح  می دادند و حکومت وابسته به خود ایجاد کنند

29- علت قیام نوزدهم دی ماه مردم قم چه بود .    اعتراض به توهین به امام در روز نامه اطلاعات

30 – جنگ جهانی دوم با حمله کدام کشور ها و به چه مناطقی از جهان شروع شد .؟    آلمان به لهستان  به دنبال آن ایتالیا و ژاپن در اروپا و  چین پیشروی کردند

31- چرا گرو های مسلحانه نتوانست مردم را  با خود همراه سازند ؟.   اولاً رابطه آنان با مردم بسیار  محدود بود  و ثانیا ً بر خی آز آنان  دارای عقاید غیر اسلامی و حتی ضد اسلامی بودند و مردم به آنان اعتماد نداشتند

32- دو مورد از اقدامات زمان نخست وزیری هویدا را نام ببرید    هدر دادن ثروت های ملی ایران – رواج غرب گرایی و اسلام زدایی -

33- چرا شاه در سال 57 دست به عقب نشینی هایی زد و عده ای از زیر دستانش را از کار بر  کنار کرد ؟     فریب دادن مردم و جلو گیری از گسترش انقلاب بود .

34- مبارزات سیاسی مردم پس از خرداد 42 تا پیروزی انقلاب را نام ببرید .    مبارزات امام و یارانش ر نجف – مبارزات شخصیت های مذهبی و مبارز د ر دراخل کشور – مبارزات  دانشجویان خارج و خارج از کشور

35- چرا رضا خان در جنگ جهانی دوم در صدد دوستی با دولت آلمان بر آمد .   چون فکر می کرد که  آلمان قدرت برتر نظامی است  

36-در جنگ جهانی عاقبت کدام گروه پیروز شدند ، متفقین یا متحدین .؟    متفقین

37- در سال 1304 کدام مجلس برای تغییر سلطنت از قاجاریه به پهلوی تشکیل  شد .   ( مؤ سسان)

38- امام خمینی در چه تاریخی از ایران تبعید شد  ؟ .   ( 13 آبان 43 به ترکیه و سپس به عراق نجف اشرف )

39- یکی از عظیم ترین اجتماعات مردمی در طو ل تاریخ مربوط به راهپیمایی ................ و ..................  سال 57  می باشد. ( تاسوعا و عاشورا)

40 – چرا انگلیسی ها پس از جنگ جهانی اول سیاست نوینی را در ایران در پیش گرفتند ؟ .( مشکل انگلیسی ها این بود که حکومت قاجار توانایی لازم برای تأ مین اهداف آنها را نداشت .)

41- امام خمینی پس از ترک عراق به کدام کشور رفتند ؟   (  ابتدا به کویت ولی دولت  کویت مانع ورود امام شد و امام به ناچار راهی فرانسه شدند و در نوفل نوشاتو در نزدیک پاریس اقامت گزیدند )

42- چرا شاه تا قبل از سال 41 لایحه انجمن های ایالتی را مطرح نکرد .؟(   مقام بر جسته و نفوذ فراوان آیت ا.. بروجردی که در آن سال ها یگانه مرجع تقلید مردم محسوب می شد )

43- علت اشغال ایران در جنگ جهانی اول چه بود . ؟  انگلستان و روسیه که می ترسیدند آلمان در ایران نفوذ کند و بر منابع نفتی آن دست یابد با سربازان خود به کشور ما حمله کردند .

44- آخرین نخست وزیر شاه که بود /؟   بختیار

---

 

تاریخ سوم

 

• اوضاع ایران قبل از تشکیل دولت صفویان ( بعداز تیموریان) چگونه بود شرح دهید ؟ ( درس1)                                                
• در اواخر قرن نهم هجری کدام دشمنان خارجی به ایران حمله می کردند ؟
• قبل از تشکیل دولت صفویان ، میان مردم ایران تفرقه ی شدیدی بود ، علت این تفرقه چه بود ؟
• مؤسّس صفویان که بود و مهمترین طرفداران آنها چه گروهی بودند و چه مذهبی داشتند ؟
• اقدامات شاه اسماعیل صفوی را نام ببرید ؟
• جنگ چالدران بین چه کسانی بود و چرا این جنگ را چالدران نامیدند ؟
• علّت شکست سپاه صفوی در جنگ چالدران چه بود ؟
• جانشین شاه اسماعیل صفوی که بود و اوضاع کشور به هنگام به پادشاهی رسیدن وی چگونه بود ؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• سلسله ی صفوی را چه کسی تأسیس و چه کسی تثبیت و چه کسی قدرتمند ساخت ؟   (درس 2)
• شاه عباس با چه حیله ای توانست عثمانی ها را شکست دهد ؟
• شاه عباس از تجربه ی شکست چالدران چه عبرتی آموخت و برای جبران آن چه کرد ؟
• یکی از وقایع مهم زمان شاه عباس چه بود ، شرح دهید ؟
• دو علّت همکاری انگلیسی ها با ایرا ن در جنگ با پرتغالی ها چه بود ؟
• دلایل ضعف و سپس سقوط سلسله ی صفوی را بنویسید ؟
• سقوط دولت صفوی در زمان کدام پادشاه اتفاق افتاد ، توضیح دهید ؟
• پایتخت صفویان چه شهری بود و هنرهای مهم این دوره را نام ببرید ؟
• دانشمندان دوره ی صفوی را نام ببرید ؟
• عوامل رونق تجارت در دوره ی صفوی را نام ببرید ؟
• مهمترین کارخانه های دوره ی صفوی را نام ببرید ؟
• دو علت تمایل اروپائیان به داشتن رابطه با ایران در دوره ی صفوی را بگوئید ؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• چرا نادر در ابتدا به شاه تهماسب دوم پیوست و سردار سپاه او شد ؟  ( درس 3 )
• نادر در چه جنگی اشرف افغان را شکست داد ؟
• چرا نادر ، شاه تهماسب دوم را از سلطنت برکنار کرد ؟ 
• تصمیم شورای دشت مغان چه بود شرح دهید ؟
• نادرشاه چند سال پادشاهی کرد و چه مناطقی را فتح نمود ؟
• مهم ترین فتح نادرشاه کجابود و چرابه آنجا لشکر کشی کرد ؟
• پایتخت افشاریّه چه شهری بود و عاقبت نادرشاه راشرح دهید ؟ 
• مؤسّس دولت زندیّه چه کسی بود و به جای عنوان پادشاه به خود چه لقبی داد ؟
• پایتخت زندیّه چه شهری بود و چه آثاری از این دوره در این شهر باقی مانده است ؟
• تنها جنگ خارجی دولت زندیّه چه جنگی بود ؟
• اوضاع سیاسی ایران پس از مرگ کریم خان زند چگونه بود ، توضیح دهید ؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• قرون جدید به چه قرن هایی از تاریخ اروپا گفته می شود ؟  (درس 4 )
• قرون جدید اروپا هم زمان با تاریخ ایران در چه دوره هایی بود ؟                                                                                                                                                               
• در پی تحوّلات قرون جدید اروپا ، چه مذهب جدیدی و به رهبری چه کسی بوجود آمد ؟ 
• تحولات مذهبی در اروپا باعث ایجاد چه جنگ هایی شد ؟
• از تحولات صنعتی قرون جدید اروپا ، انقلاب صنعتی بود ، آن را شرح دهید ؟ 
• رابطه ی انقلاب صنعتی با پیدایش و گسترش استعمارگری اروپائیان را شرح دهید ؟
• تحوّلات سیاسی و اجتماعی قرون جدید اروپا را نام ببرید ؟
• نخستین کشورهای استعمارگر اروپایی را نام ببرید ؟         

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                                                                                   

• قاجاریه ازچه طوایفی بودند و در کجا ساکن شدند ؟ ( درس 5 )                                                                                                   
• چرا بعد از مرگ کریم خان زند، آغا محمدخان از شیراز فرار کرد ؟                                                                                 
• آغا محمد خان چگونه توانست لطفعلی خان زند را شکست دهد ،شرح دهید ؟
• حاج ابراهیم خان کلانتر چه نقشی در پیروزی آغامحمدخان قاجار بر زندیّه داشت ؟
• مؤسّس قاجاریّه چه کسی بود و کجا را پایتخت خود قرار داد؟
• جانشین آغامحمدخان قاجار چه کسی بود و چگونه بر تخت نشست ؟
• جنگ های ایران و روسیّه در زمان کدام پادشاه قاجاریّه روی داد؟
• در زمان فتحعلی شاه قاجار چه کسی بر فرانسه حکومت می کرد ؟
• در قرارداد بین ایران و فرانسه در زمان فتحعلی شاه ، تعهّدات دو طرف چه بودو سرانجام آن چه شد؟
• در زمان فتحعلی شاه ، انگلستان به چند دلیل خواهان داشتن رابطه با ایران بود، نام ببرید؟
• عهدنامه ی مفصّل بین ایران و چه کشوری بسته شد و تعهّدات دو کشور را در این قرارداد را شرح دهید ؟
• علت و نتیجه ی جنگ اوّل ایران و روسیّه را شرح دهید ؟
• علّت و نتیجه ی جنگ دوّم ایران و روسیّه را شرح دهید ؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• نخستین اقدام محمّدشاه در آغاز سلطنت چه بود ؟  (درس6 )
• یکی از حوادث مهمّ زمان محمّدشاه چه بود و نقش انگلیسی ها در این واقعه را نیز بیان کنید ؟
• هدف انگلیس و روسیّه در حمایت از فرقه های بابیگری و بهائیگری چه بود ؟
• سید علی محمد باب چه ادّعاهایی کرد و مورد حمایت چه کشوری بود و عاقبت او چه شد ؟
• جانشین محمدشاه که بود و صدراعظم معروف او چه کسی بود ؟
• اقدامات امیرکبیررا نام ببرید ؟
• سرنوشت امیرکبیررا شرح دهید ؟
• قراردادپاریس بین ایران و چه کشوری بسته شدو موضوع آن چه بود ، شرح دهید ؟
• افغانستان در زمان کدام پادشاه قاجاریّه از ایران جدا شد ؟
• هدف ناصرالدین شاه از دادن امتیازات فراوان به بیگانگان چه بود ؟
• امتیاز رویتر را شرح داده و چگونگی لغو آن را نیز بنویسید ؟
• امتیاز تالبوت( توتون و تنباکو) چه بود و چگونگی لغو آن را نیز شرح دهید ؟
• ناصرالدّین شاه توسط چه کسی کشته شد ؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• جانشین ناصرالدّین شاه که بود و در زمان او چه انقلابی روی داد ؟ ( درس 7)
• حکومت مشروطه ی سلطنتی یعنی چه ، توضیح دهید ؟
• نخستین جرقّه ی انقلاب مشروطه چگونه روشن شد ، شرح دهید ؟
• در آغاز انقلاب مشروطه نخستین خواسته ی مردم چه بود ؟
• رهبران انقلاب مشروطه چه کسانی بودند ؟
• چه رویدادی باعث شد تا مظفّرالدّین شاه ، فرمان مشروطیّت را صادر کند ؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• دلایل مخالفت روسیّه با انقلاب مشروطه را ذکر کنید ؟   ( درس  8)
• بی اعتنائی محمدعلی شاه نسبت به مشروطه و نمایندگان مجلس چه زمانی آشکار شد ؟
• محمدعلی شاه با فشار چه کسانی مجبور شد تا متمّم قانون اساسی مشروطیّت را امضاء کند ؟
• محمدعلی شاه با چه بهانه ای و چگونه مشروطه خواهان را سرکوب کرد ؟
• رهبران قیام مردم تبریز علیه استبداد محمدعلی شاه  ، چه کسانی بودند ؟
• چرا شیخ فضل ا... نوری بعدها با مشروطیت مخالفت کرد ؟                                                                                                                                                                                                           
• پیشنهادشیخ فضل ا... نوری بر قانون اساسی مشروطیّت چه بود ؟                                                                                                        
• اقدام ناپسندمشروطه خواهان پس از فتح تهران چه بود ؟
• قبل از اعدام شیخ فضل ا... نوری وی در پاسخ با درخواست پناهنده شدن به سفارت روسیّه ، چه گفت ؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• در زمان عضدالملک مجلس برای حل مشکلات کشور ، چه تصمیمی گرفت ؟   ( درس 9 )     
• عکس العمل روسیّه و انگلیس در برابر استخدام مورگان شوستر چه بود؟
• چه کسی تهدید روسها مبنی بر اخراج شوستر از ایران را پذیرفت و حوادث بعد از آن را نیز شرح دهید ؟
• چرا پس از تاج گذاری احمدشاه افراد سودجو توانستند قدرت را در دست بگیرند ؟
• در زمان احمدشاه چه کسانی علیه بیگانگان قیام کردند ؟
• یکی از حوادث مهم زمان آغاز سلطنت احمدشاه چه بود ؟
• پیش از شروع جنگ جهانی اول اختلاف اصلی کشورهای اروپایی بر سر چه مسائلی بود؟
• پیش از شروع جنگ جهانی اول چه کشورهایی از وضع موجود ناراضی بودند؟ 
• دسته بندی کشورهای درگیر در جنگ جهانی اول را نام ببرید؟ 
• جنگ جهانی اول چگونه آغاز شد ؟
• وضع ایران در جنگ جهانی اول چگونه بود و چرا دولت قاجار نتوانست کاری از پیش ببرد ؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• سیاست جدید انگلستان در ایران پس از جنگ جهانی اول چه بود ، شرح دهید ؟(  درس10 )
• چرا انگلیسی ها پس از جنگ جهانی اول ، قاجارها را برای اجرای سیاست جدید خود مناسب نمی دیدند ؟
• اوّلین گام انگلیسی ها برای اجرای سیاست جدید خود در ایران ، چه اقدامی بود، شرح دهید ؟
• چه عواملی زمینه ساز تغییر سلطنت از قاجاریّه به پهلوی بود ؟
• تصمیم مجلس مؤسّسان در سال 1304 چه بود ؟
• آیا رضاخان پس از رسیدن به سلطنت و پیش از آن نسبت به دین روش یکسانی داشت ، شرح دهید ؟
• مدرّس چگونه به مجلس راه یافته بود و چرا مخالف رضاخان بود و رضاخان با او چه کرد ؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• دلایل پایدار نماندن صلح بعد از جنگ جهانی اوّل ( معاهده ی ورسای) چه بود ؟  ( درس 11)
• رهبران آلمان وایتالیا در جنگ جهانی دوم چه کسانی بودند ؟
• آلمان و ایتالیا پیش از شروع جنگ جهانی دوم ، کدام کشورها را عامل بدبختی خود می دانستند ؟
• کدام کشور درگیر در جنگ جهانی دوم آسیب کمتری دید ؟ چرا ؟
• دولت های محور در جنگ جهانی دوم چه کشورهایی بودند و این جنگ چگونه آغاز شد ؟
• دولت های متّفقین در جنگ جهانی دوم چه کشورهایی بودند و کدام دسته پیروز شدند ؟
• علّت برکناری رضاخان توسّط متّفقین در جنگ جهانی دوم را شرح دهید ؟
• کدام شهرهای ژاپن در جنگ جهانی دوم توسّط آمریکائی ها بمباران  اتمی  شد ؟

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• رهبران سیاسی و مذهبی نهضت ملّی نفت ایران چه کسانی بودند؟  ( درس12 )
• در آغاز نهضت ملّی نفت چه عاملی مصدّق و کاشانی را به هم نزدیک می کرد ؟
• پیش از پیروزی نهضت ملی نفت ، صنعت نفت ایران در اختیار چه کشوری بود ؟
• پس از ملی شدن صنعت نفت ایران ، انگلیس و شوروی چه مشکلاتی را برای دولت مصدق ایجاد کردند ؟
• آیت ا... کاشانی در برابر نخست وزیری قوام السّلطنه چه واکنشی نشان داد ، شرح دهید ؟
• علّت و نتیجه ی قیام مردم در سی ام تیر 31 را بیان کنید ؟
• کودتای 28 مرداد سال 32 به دستور مستقیم چه کشوری و توسّط چه کسی و علیه چه کسی انجام شد ؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• چرا شاه تا قبل از سال 41  لایحه ی انجمن های ایالتی و ولایتی  را مطرح نکرد ؟  ( درس 13 )
• دو بند از لایحه ی انجمن های ایالتی و ولایتی که هدف ضدّ دینی داشت را بیان کنید ؟
• چگونگی حمله ی مأموران رژیم به مدرسه ی فیضیّه ی قم  را شرح دهید ؟                                                                                                                                                                                                     
• امام خمینی (ره) پس از کشتار فیضیّه در چه مواردی امیر اسدا...علَم را بازخواست نمود ؟                                                                   
• در محرّم سال 42 ساواک چه شرایطی را برای سخنرانان مذهبی تعیین کرد ؟
• علّت قیام مردم تهران و ورامین در 15 خرداد سال 42 چه بود شرح دهید ؟
• فجیع ترین جنایت رژیم در 15 خرداد سال 42 چه بود ؟
• لایحه ی مصونیّت قضایی آمریکائیها ( کاپیتولاسیون ) توسّط کدام نخست وزیر به مجلس برده شد ؟
• عکس العمل رژیم پس از مخالفت امام خمینی (ره) با لایحه ی کاپیتولاسیون چه بود ، شرح دهید ؟ 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ                                

• حسنعلی منصور چرا و توسّط چه کسی به قتل رسید ؟  ( درس 14 )
• اقدامات هویدا در جهت خدمت به بیگانگان و حفظ حکومت پهلوی را نام ببرید ؟ 
• نام دو تن از روحانیّون مبارز که سالها در زندان رژیم بودند را بنویسید ؟
• منطقه ی خلیج فارس از چند جهت برای آمریکا اهمیّت داشت ، توضیح دهید ؟
• چه خطری منافع آمریکا را در خلیج فارس تهدید می کرد ؟
• پس از قیام 15 خرداد 42 ، مبارزات علیه رژیم به چه اشکالی ادامه پیدا کرد ؟
• مبارزات سیاسی علیه رژیم پس از قیام 15 خرداد 42 ، به چند صورت ادامه یافت ، نام ببرید ؟
• چه کسانی در مبارزات فرهنگی علیه رژیم فعّالیّت می کردند ؟ چگونه ؟
• چرا گروههای مسلّحانه نتوانستند مردم را علیه رژیم، با خود همراه سازند ؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• چرا با هر تغییری در هیئت حاکمه ی آمریکا ، شاه ایران مجبور می شد سیاست های خود را تغییر دهد ؟  ( درس 15 )
• چرا دولت مردان جدید آمریکا در سال 56 ، به سرکوب مردم و خشونت آشکار در کشورهای زیر سلطه ی خود معتقد نبودند
• در آبان ماه سال 56 چه خبر دردناکی در ایران منتشر شد ؟
• علّت قیام مردم قم در 19 دی سال 56 چه بود ، شرح دهید ؟
• نماز عید فطر سال57 به امامت و سخنرانی چه کسانی برگزار شد ؟
• امام خمینی ( ره ) پس از ترک عراق به کجا رفت ، توضیح دهید ؟
• در 13 آبان سال 57 چه حادثه ای روی داد ، شرح دهید ؟
• یکی از عظیم ترین اجتماعات مردمی در تاریخ انقلاب، چه واقعه ای بود ؟
• آخرین نخست وزیر شاه که بود و شاه باچه هدفی او را نخست وزیر خود کرد ؟
• امام خمینی (ره) پس از ورود به تهران به کجا رفتند و درآنجا چه فرمودند ؟
• نخستین رئیس دولت موقّت انقلاب چه کسی بود ؟
• روز ورود امام به ایران و روز پیروزی انقلاب اسلامی ایران چه روزهایی است ؟
• اوّلین نمازجمعه ی تهران به امامت چه کسی برگزار شد ؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

• نخستین نیروی انتظامی مردمی با چه نامی و با چه هدفی و در چه زمانی تشکیل شد ؟ ( درس 16 )
• مردم ایران پس از پیروزی بر رژیم شاه ، در چه تاریخی نوع حکومت کشور خود را تعیین کردند ؟
• کدام نهادها پس از پیروزی انقلاب تشکیل شدند ؟
• مهمترین دستاورد انقلاب اسلامی ایران چه بود ؟
• استکبار جهانی چه توطئه هایی  را پس از پیروزی انقلاب اسلامی ، برای کشور ما ایجاد کردند ؟
• چرا دانشجویان ، سفارت آمریکا را اشغال نمودند و عکس العمل آمریکا پس از این واقعه چگونه بود  ؟
• از توطئه های امریکا علیه انقلاب ، تحریم اقتصادی بود ، در این باره توضیح دهید .
• مهمترین و سخت ترین توطئه ای که دشمنان پس از پیروزی انقلاب ایجاد کردند چه بود و چند سال طول کشید ؟
• رهبرمعظّم انقلاب در باره ی امام خمینی  چه فرموده اند ؟
• آیت ا... خامنه ای قبل از رسیدن به رهبری ، چند سال رئیس جمهور بودند ؟
• امام خمینی ( ره ) در چه تاریخی رحلت نمودند ؟

 

متن فرمان مشروطیت

متن فرمان مشروطیت

متن فرمان مشروطیت

نگاهي به تاريخ ايلام

سلسله سوكل مخ

ايلامي ميانه ( حدود 1100 – 1450 ق.م. )

ايلامي نو از 814 ق.م. تا كوروش بزرگ

نگاهي به تاريخ ايلام

از آغاز و چگونگي برپايي حكومت و نيز پيدايش تاريخ در ايلام، اطلاعي در دست نداريم. با نام ايلام KUR.NIM.KI.=Elam(a)   نخستين بار در نامنامه شاهان سومري كه در حدود سالهاي 2100 ق.م. تنظيم شده است . برخورد مي كنيم. بر اساس اين نامنامه در حدود سالهاي 2600 ق.م. فرمانروايي از شهر كيش ( Kish ) ايلام را فتح كند . در حماسه اي ديگر از سومريان فروانرواي شهر اوروك ( Uruk ) از فرمانرواي ارت Aratta  ( شهداد كرمان ) در خواست فلزهاي گرانبها و سنگ لاجورد وصنعتگر كرده است . در حماسه أي از لوگل – بند ( Lugal-banda ) يكي ديگر از فرمانروايان اوروك آمده كه وي از راه انشان Anshan/Anzan  (بيضاي فارس ) بر ارت تاخته است . در زمان همين فرمانروا و دموزي (Dumuzi  ) – پادشاهي نيمه خدا – ايلاميان نيز بر بين النهرين تاخته اند .
بر اساس همين نامنامه ، در حدود سالهاي 2500 ق.م. ايلاميان بين النهرين را به تصرف در آورده و سه فروانروا از سلسله اون به مدت 356 سال( تعداد سالها را اسطوره اي بايد به شمارآورد ) بر آن سرزمين فرمانروايي كرده اند . در حدود سالهاي 2450 ق.م. يكي از فرمانروايان شهر لگش (Lagash) از پيروزي خود بر ايلاميان سخن گفته است. در حدود 80 سال از اين يكي ديگر از فرمانروايان همين شهر مدعي پيروزي بر سپاهي مركب از 600 سرباز ايلامي كه شهر را مورد حمله قرار داده بودند ، شده است .
باروي كار آمدن شروكين اكدي ( Sharru-kin  =سارگون اول) 2279 –2334 ق.م. واقعه هاي تاريخي بيشتر صورت حقيقي به خود گرفته اند تا حماسي محض و اسطوره اي .
از زمان اين پادشاهان بين النهريني خاندان شروكين، نخستين بار با نام فرمانروايان واقعي جنوب ايران روبه رو مي شويم . بر اساس دو نوشته شروكين ، وي بر ايلام و ورهشي و رخشي Warahshi  - مرهشي مرخشي Marahshi  وپرش (Parashe  ) ( قرنهاي بعد ) – تاخته غنيمتهاي بسيار از شهرهاي شوش و اون ( مكان نامعلوم ) بر گرفته است . در ميان شكست خوردگان ايلامي دوباره با نام سنم – شيموت ( Sanam –Chimut ) ، يك بار با عنوان حكمران ( Ensi ) و بار ديگر با عنوان نايب السلطنه (GIR/NITA  )  و لوه- ايشن ( Luh-ishan  ) پسر پادشاه ايلام كه هيشپ- رشيني ( Hishep-Rashini ) نام داشته و نيز يك داور و برادر پادشاه ورهشي و چند حكمران جزء ديگر ، برخورد مي كنيم.
گل نبشته اي يكتا كه زمان نسخه برداري آن بايستي در حدود ميانه سالهاي 1800 تا 1600 ق.م. بوده باشد به دست آمده است كه در بردارنده نام دوازده پادشاه سلسله اوان مي باشد . بر اساس اين نبشته ، بنيانگذار سلسله اوان ، پلي ( Peli  ) نام داشته است كه متاسفانه نه از وي و نه از شش پادشاه پس از او ، هيچ گونه آگاهي در دست نداريم . فرمانرواي هشتم اين نامنامه ، لوه ايشن ( Luhishan  ) است كه به احتمال زياد بايد همان لوه –ايشن ( Luh-ishan  ) نام برده شده در نبشته شروكين باشد. اگر اين احتمال درست باشد ، آغاز سلسله اوان به حدود 2500 ق.م. مي رسد .
فرمانروايان اكدي پس از شروكين نيز ، هر يك مدعي حمله به جنوب ايران و تصرف شهرهاي آن بودند. سومين فرمانرواي اكد ، من – ايشتو – سو ( Man-ishtu-su ) در نبشته أي مي گويد كه سپاهيان وي انشان (در فارس ) شري خوم / هوم ( Sherihum ) ( مكان نامعلوم به احتمال در محدوده فارس ) و سي و دو شهر را كه بر كناره درياي پارس بوده اند ،به تصرف خود در آوردند. حكمران شوش ( Ensi  ) در اين زمان به نام اشپوم ( Eshpum )  خود را بنده من – ايشتو – سو خوانده است . فرمانرواي ديگر اكد ، نرام سين ( Naram-Sin ) نيز بر جنوب ايران تاخته تا شورش همگاني ملوخ ( Meluthha  ) =ارت ( شهداد كرمان ) ، ورهشي و همه سرزمين انشان را سركوب نموده است . نخستين گل نبشته زبان ايلامي به خط ميخي مرسوم ، پيمان نامه أي ميان وي و فرمانروايي نامعلوم از ايلام – شايد هيت ( Hita  ) يازدهمين فرمانرواي سلسله اوان – مي باشد . آخرين فرمانرواي سلسله اوان پوزور- اين شوشينك ( Puzur-In-Susinak ) و يا تعبير شادروان هينتز ، كوتيك – اين شوشينك ( Kutik-In-Shushinak  ) است كه از وي سه نبشته به اكدي همراه با متن ايلامي متقدم ، به دست آمده است وي در دو متن اكدي خود را " نيرومند " ( Diannum )  و پادشاه اوان ( LUGAL/Shar Awanki ) ناميده و در سومين متن ،خود را نايب السلطنه GIR.NITA= Shakkanakkom  خوانده و نيز خود را فاتح هفتاد جاي از جمله كيمش ( Kimash  ) ( ميان جبل حرمين و زاب كوچك ) و سيمشكي ( Simashki  ) ( جاي نامعلوم ) ، شهر يا سرزميني كه در آن قرن بعد خاستگاه سلسله جديد فرمانروايان ايلامي بوده ، شمرده است .
پس از سرنگوني اكديان به دست گوتيان و تا برقراري سلسله سيمشكيان در ايلام ، در نبشته هاي بين النهريني تنها دو مورد از ايلام ياد شده است : گودا ( Gudea ) فرمانرواي لگش ( به احتمال حدود 2124 –2143 ق.م.) يك بار براي آراستن پرستشگاه شهر لگش به آن شهر رفته بودند ياد كرده است .
با به قدرت رسيدن سلسله سوم اور در بين النهرين ( 2004 – 2112 ق.م. ) بار ديگر دشت خوزستان را زير نفوذ و چيرگي پادشاهان اين سلسله مي يابيم . از زماني شولگي ( Shulgi ) ، دومين پادشاه سلسله سوم اور ( 2047 – 2094 ق.م. ) ، فرمانروايان شوش از سوي پادشاهان اين سلسله تعيين مي شده اند و همچنين ، مسافران بسيار ميان شهر لگش در بين النهرين و شهرهاي شوش ، ادمون ( Adamdun  ) ( جاي نامعلوم ) ، سبوم ( Sabum ) ( جاي نامعلوم ) ، ورهشي ( جاي نامعلوم ) ، هوهنوري ( Huhnuri ) = هنر ( Hunar  ) زمان داريوش بزرگ ، به احتمال زياد در نزديكيهاي باشت امروزي ، سيمشكي ( جاي نامعلوم ) ، انشان ( بيضاي فارس ) و سرزمين سو ( KUR.SU ) ( جاي در همين زمان ،پادشاهان اور با دادن دختراني از خانواده خود به همسري حكمرانان شوش ، آنان را همپيمانان خود نگاه مي داشتند . شولگي در سال هيجدهم پادشاهي خود يكي از دخترانش را به زني فرمانرواي انشان داد . شو- سين (Shu – Sin  ) ( 2029 – 2037 ق.م. ) و ايبي – سين ( Ibbi – Sin  ) نيز دختران خود را به همسري فرمانروايان زبشلي ( Zabashli  ) ( جاي نامعلوم ) و انشان دادند.
با مهاجرت هجوم گونه آموريان به بين النهرين و پديد آمدن سستي و ناتواني در سلسله اور سوم ، ايلاميان براي رهايي از چيرگي بين النهرين ، سر به شورش برداشتند . از اين رو ، ايبي سين وادارشد كه در سالهاي نهم و چهارده هم سلطنت خويش به هوهنوري ( منطقه فهليان ) و ادمدون و اوان بتازد . سرانجام در سال 2004 ق.م. سپاهي از ايلاميان و مردم سو- به فرماندهي فرمانرواي انشان كه داماد – ايبي سين بوده – اور را به تصرف در آوردند و آخرين فرمانرواي اور سوم را با خود به انشان بردند .
از شوش ، نامنامه أي ب بابلي كهن به دست آمده است كه در بردارنده نام دوازده پادشاه سلسله سيمشكي در شوش است . سه فرمانرواي نخست اين سلسله ، گيرنم ( Girnamme ) ، تزيت ( Ebarti  ) به گواهي مدارك سومري مي بايست همزمان با پادشاهان سلسله سوم اور بوده باشند و به احتمال ، تا حدود سال 1928 ق.م. در شوش فرمان مي رانده اند . در اين سال ، يكي از فرمانروايان شهر لارسا ( Larsa  ) به نام گونگونوم (Gungunnum  ) ( 1906 – 1932 ق.م.) به جنوب ايران تاخته و تا انشان را به تصرف خود در آورده و به احتمال زياد ، اين حمله سبب سرنگوني سلسله سيمشكي ها شده است .

زنـديه

زنـديه

ر 1209 - 1163     ه. ق

كريم خان زند ، پايه گذار سلسله زنديه محسوب مي شود . اقبال جهانگشايي او ، بيش از هر چيز مديون اغتشاشاتي بود كه پس از قتل نادر در ايران سربرآورد و از سابقه دراز هفتاد يا هشتاد ساله اي برخوردار بود. وي قريب سه سال بعد از در گذشت نادر شهرتي نداشت و در ميان قبيله خود ، كه به دستور نادر در سال 1144 ه.ق. به خراسان كوچانيده شده بودند ، از حيثيت متعارفي برخوردار بود.

بي كفايتيهاي آشكار بازماندگان نادر و نزاعهاي برادر كشانه اي كه ميان آنان رخ داد ،‌ موجب شد كه كريم توشمال ( پهلوان ) در كنار دو تن ديگر از بزرگان ، به نامهاي علي مردان خان و ابوالفتح خان بختياري براي آرامش مناطق غربي و مركزي كشور به ميدان آيد . او پس از نشان دادن لياقتهاي مكرر ، از سوي قبيله خويش لقب خاني دريافت كرد . ( 1162 ه.ق. ) بدين گونه وي توانست در پرتو تدبير و حسن عمل و صداقت بي رياي خويش ، بر حريفان مزبور و نيز آزادخان افغان كع در آذربايجان تركتازي مي كرد و محمد حسن خان كه در استرآباد به سر مي برد غلبه كند . كريم خان از سال 1179 ه.ق. به صورت مستقل بر ايران فرمان راند . روابط او با شاهرخ ( نواده نادر شاه ) نيز بر خراسان فرمان مي راند ،‌خوب و مبين نوعي احترام به اولاد ولي نعمت پيشين خود بود .

حادثه مهم سالهاي پاياني عمر كريم خان ،‌لسكر كشي به بصره بود كه به سرداري برادرش ، صادق خان در سال 1189 ه.ق. انجام پذيرفت كه متاسفانه با مرگ شاه به انتها رسيد .

دوران چهارده ساله اخير زندگاني وي را ، بايد نعمتي براي مردم ايران شمرد ، چرا كه توانست امنيت را در تمامي صفحات داخلي كشور و خليج فارس برقرار كند و پس از قريب پنجاه سال ناآرامي و جنگهاي مستمر ، طعم شيرين آسايش را به هموطنان خود بچشاند .

با مرگ كريم خان در سيزدهم صفر سال 1193 ه.ق. زكي خان ( برادر ناتني كريم خان ) بيشتر بزرگان زند و زبدگان دربار را كشت يا كور كرد و به بهانه پادشاهي ابوالفتح خان و محمد علي خان ( فرزندان كريم خان ) اختيار امور را در دست گرفت . پس از چندي ، صادق خان بر او شوريد و از آنجا كه نيز تدبير درستي نداشت به دستور علي مردان خان كور و بر كنار گرديد . وي پس از سه سال حكومت ، در سال 1199 ه.ق. در گذشت. پس از او ،‌ جعفر خان زند ( پسر صادق خان ) فرمانروايي را به دست گرفت و در سال 1203 ه.ق. به دست چندتن از خانهاي زنداني در شيراز كشته شد . آخرين بازمانده اين دودمان ،‌لطفعلي خان بود كه با وجود دلاوري و رشادت بسيار ، در برابر حريف كهنه كار پرتدبيري چون آقا محمد خان قاجار دوام نياورد و پس از دستگير شدن ، در ارگ بم به سال 1209 ه.ق. كشته شد و بدين ترتيب سلسله ديگري در ايران قدرت را در دست گرفت .

به طور كلي ، دوران تقريبا" پنجاه ساله زنديه ( 1209 – 1160 ه.ق. ) عصر كشمكشهاي داخلي بود و مدعيان خارجي را يارا و انديشه آن نبود كه به ايران تجاوز كنند . سرحدات كشور نيز از هر جهت در اختيار دودمانهاي ايراني قرار داشت . همچنين ، با تحكيم اقتدار احمد خان ابدالي ( در صفحات جدا شد از هند به وسيله نادر شاه ) مي توان گفت كه نفوذ عنصر ايراني در شبه قاره هند كماكان برقرار بود .

گيري پادشاهي ماد

 گيري پادشاهي ماد

از رهبر تشكيل دهنده اتحاديه طايفه هاي مادي ، با نامهاي " ديااكو" ، " ديوك " و يا " دياكو " ياد شده است . او با حمايت گسترده مردم منطقه، توفيق يافت تا از مجموعه سرزمينهاي كه بر هر يك رئيس و شاهكي حكومت مي راند در فاصله 788 ق.م. و به اعتبار ديگر 767 تا 745 ق.م. در منطقه وسيعي كه شامل ماد كوچك ، مركزي و شرقي مي شد، دولتي را پي ريزي كند كه در قرن هفتم پيش از ميلاد تا دو دهه آغازين قرن ششم ق.م. بزرگترين پادشاهي نيرومند زمان گردد.
مدت زماني پس از شكست دياكو از سارگن شاه آشور ، فرزند و جانشين او كه نامش به گونه هاي مختلفي ، چون فرورتيش ، خشتريته ، كشتريتي وفرائورتس ياد شده است ، قدرت رهبري رابه دست گرفت ودر 3-672 ق.م. در برابر آشوريها به پا خاست . حدود دو دهه بعد ، بر اثر قدرت طلبي رهبران سكاهاي آريايي در جهت كسب مقام رهبري اتحاديه و منطقه ، نزديك يك ربع قرن ، يعني 652 تا 585 ق.م. با توانمندي به ساماندهي حكومت و جذب دولتهاي مختلف كوچك وبزرگ پرداخت كه در واقع ميتوان او را نقش آفرين دوران گسترش و شكل گيري پادشاهي ماد به شمار آورد . بنابر قول هرودوت، او طي نبردي سران سكاييان را به اطاعت وادار كرد ( در حدودسالهاي 613 و 612 ق.م. ). دولت ماناي تا قبل از 610ق.م. سلطنت كياكسار را به رسميت شناخت و خود جزئي از دولت ماد گرديد . دولت اورارتو نيز در آغاز دهه آخر قرن هفتم ق.م. رهبري كياكسار را پذيرفت و جزئي از كشور ماد گرديد . هم در زمان هوخشتره ( كياكسار )، سرزمين پارس به بخشي از سرزمينهاي دولت بزرگ ماد ، تبديل گرديد و هوخشتره فرمانروايي پارس را بر عهده كمبوجيه پدر گوروش بزرگ واگذاشت. به اعتباري ، لوح سيمين " آريارمنه " در همين زمان به وسيله هوخشتره به هگمتانه – پايتخت مادها – انتقال يافت . همزمان با اين رويدادهاي مهم و فراهم آمدن موجبات شكل گيري دولت بزرگ ماد ، با پيوستن اتحاديه هاي طايفه أي و دولتهاي كوچك و بزرگ مستقر در فلات ايران كه از هبستگيهاي فرهنگي ديرينه برخوردار بودند ، هوخشتره زمان را براي در هم شكستن حكومت متجاوز و خونريزآشور كه طي چند قرن با يورشهاي پي در پي ، به ويرانگري و كشتارهاي وحشتناك در بخش وسيعي از فلات پرداخته بود ، مناسب ديد . از مدتي پيش ، ميان بابل و آشور درگيريهاي صورت گرفته بود ، ولي بابلي ها كاري از پيش نبرده بودند . با توجه به تمامي زمينه ها ، كياكسار نيروهاي خود را با عبوراز گردنه هاي زاگرس به ايالت " آراپخاي " بالاتر از نينوا ، رسانيد و بعد از تسخير شهر " طربيس " از دجله گذشت و تا شهر مشهور " آشور " پيش راند و آن را به تصرف در آورد . پس از آن ، بابلي ها دولت ماد را در آستانه در هم شكستن قطعي آشور ديدند ، بر اساس توافقهاي پيشين ، به ياري مادها آمدند و با هم به محاصره " نينوا " پرداختند . در ماه اوت 612 پيش از ميلاد ، نينوا سقوط كرد و به دوران حكومت خشن ترين قدرت زمان ، پايان داده شد.

سقوط نينوا و از ميان برداشته شدن دولت آشور ، از جمله رويدادهايي است كه مورد استقبال فراوان همه ساكنان سرزمينهاي مجاور آن كشور كه لطمه هاي بسيار از آن ديده بودند ، قرار گرفت .
كياكسار براي آنكه بار ديگر آشور سربلند نكند ، بازمانده نيروهاي آشوري را كه به "حران " رفته بودند، در هم كوفت و در نتيجه سراسر بين النهرين شمالي و تمامي كشور آشور و از جمله ، ناحيه سيرو – مدي يا " سوريه – ماد " را به كشور ماد ملحق گردانيد.
هوخشتره بعد از پيروزي درخشان برآشور ، به سوي غرب راند و با دولت ليدي ( Lydia ) مدت پنج سال به نبرد پرداخت . سرانجام ، بر اثر پادرمياني بخت نصر پادشاه بابل ميان دو دولت صلح برقرار گرديدو رود قزل ايرماق با " هاليس " به عنوان مرز دو كشور و به عبارتي ، غربي ترين مرز پادشاهي ماد تعيين شده . در اين هنگام مادها از جنوب غربي با كشور بابل هم مرز بودند و از سوي شمال ، سراسر سرزمين " وان " يا ارمنستان جزئي از كشور ماد به شمار مي رفت .
هرودوت ( در مجله يكم ، بند 104 ) يادآور شده است كه " خاك ماد " با سرزمين " ساسپيريان " ( يعني قبايل ايبري و گرجي ) هم مرز بود. در مورد سرزمين " كادوسيان " و " ماردان " يا گيلان و مازندران و نيز ايلام ، برخي از مورخان با شك و ترديد سخن گفته اند، در حالي كه در نوشته هاي كهن به پيوستگي آنها با ماد اشاره شده است . از جمله " كتزياس " درباره كادوسي ها اشاره دارد كه آنان تا كمي به پايان دوران دولت ماد ، جزيي از آن كشور بوده اند . در مورد ايلام نيز بايد گفت كه سرزمين مزبور ، دست كم بعد از سقوط قدرت آشور نمي توانسته است به صورت مستقل باقي مانده و جزيي از سرزمين ماد نشده باشد.
ديا كونوف در بحث مربوط به ساتراپهاي دولت ماد در عهد آستياك ( فرزند هوخشتره ) سرزمينهاي زير را نيز ، افزون بر آنچه گفته شده ، به عنوان ساتراپهايي از كشور ماد ياد مي كند :
-    در نگيانا و كارمان و ميكيان (شامل سيستان،  كرمان وبخشي از مكران وغرب افغانستان تا خط هرات – قندهار )
-    ناحيه " پاريكانيان و حبشيان آسيايي " يا مكران بلوچستان كنوني .
- پارت وهيركانيه ، مسلما" ، آره يا وسغديانا به احتمال ولي گمان نمي رود تماما، و خوارزم به ظن بسيار ضعيف .
هرودوت به تسخير اين سرزمينها توسط فرورتيش اشاره دارد . از اين رو مي توان به ظن قوي گفت كه حدود ماد از طرف مشرق تا " باختر " وجيحون امتداد داشته است .

قاجـاريه

قاجـاريه

قلمرو حكومتي قاجاريه در ايران زمين

اويماق ( يا قاجار) با شركت در اتحاديه قزلباش و دستيابي به برخي مقامات سياسي و نظامي و چند پاره شدن در عهد شاه عباس اول ، با يورش افغانها در راستاي سلطنت خواهي قرار گرفت .

طايفه قوانلو با شكل دادن سپاهي منظم ( پس از مرگ كريم خان ) به سركردگي آقا محمد خان و با از ميان برداشتن رقيبان سلطنت " قاجاريه " را بنا نهاد و تهران را به پايتختي برگزيد . هنجارهاي حكومت ملوك الطوايفي در ايران در اين روزگار پايان گرفت . اما ايران در پهنه سياست جهاني با نفوذ و سلطه طلبي روسيه تزاري و بريتانياي كبير رو به رو. گرديد كه طي يك صد سال ، اوضاع جامعه را در تمامي زمينه ها دگرگون كرد و كاستيهايي را در نهاد حكومت و قدرت به بار آورد . كشته شدن آقا محمد خان آشفتگيهايي را در داخل ، و سلطنت فتحعلي شاه مسلط شدن بيگانگان را از خارج ، در پي داشت . حاصل آن ، انعقاد عهد نامه 12 ذيحجه سال 1229 ه.ق. ( 25 نوامبر 1814 م. ) ايران با دولت استعمارگر انگليس و پيشروي امپراتوري تزاري روس در قفقاز به قصد تسلط بر تمامي ايران زمين تا آبهاي خليج فارس بود . وجود دو رقيب خطرناك در شمال و جنوب ، سياست اروپايي ناپلئون را با سياست آسيايي او پيوند زد و ايران كم توان را با دو عهد نامه ديگر ( فين كن اشتاين " Finkenstein  " 1222 ه.ق. / 1807 م. در زمان دشمني ناپلئون با الكساندر سوم ، تيلسيت " Tilsit " 1222 ه.ق. / 1807 م. پس از آشتي فرانسه و روسيه ) در مسيري قرار داد كه با برپايي دو جنگ خانمانسوز و نابرابر ،‌دو قرارداد شوم گلستان ( در 29 شوال 1228 ه.ق. / 12 اكتبر 1813 م. ) و تركمانچاي ( پنجم شعبان 1243 ه.ق. / 22 فوريه 1828 م. ) به ايران تحميل شد . همچنين ، بخش عمده اي از سرزمينهاي ايراني در ناحيه قفقاز از پيكره حكومتي ايران زمين جدا شد. با جلوس محمد شاه نوه فتحعلي شاه به سلطنت ( به ياري روسها بر پايه معاهد تركمانچاي و همراهي انگليسيها )‌، با محاصر هرات توسط محمد شاه ، دست اندازي استعماري بريتانيا به ايران شدت يافت ( 1253 ه.ق. / 1838 م. ) . و سفير انگليس و همراهان و ايادي آن كشور در كابل در يك هماهنگي با قواي مسلحي از افغانها ، روياروي قواي ايران قرار گرفتند و ضمن خصومت آميز شمردن اقدام ايران ، مانع از تصرف هرات شدند و با ارسال كشتي جنگي به خليج فارس ، محمد شاه را وادار به ترك محاصره كردند . با مرگ محمد شاه و به سلطنت رسيدن ناصر الدين شاه به ابتكار ميرزا تقي خان امير كبير ، ايران همچنان با معضلات متعددي ، مانند جنگ آق دربند سرخس ( 1271 ه.ق. ) ، تصرف آشوراده ( 1256 ه.ق. ) ،‌تسخير هرات ( 1273 ه.ق. / 1857 م. ) ، حملاتي چند از جانب عثمانيان و قصد تصرف خرمشهر ( محمره سابق ) ، تصرف خارك يا جنگ بوشهر ( 1273 ه.ق. )، معاهد پاريس و دست اندازيهاي ديگر ، مواجه بود كه در پي آن بخش شرقي ايران هم از دست رفت . در عصر سلطنت مظفرالدين شاه ، پسر ناصر الدين شاه ، انقلاب مشروطيت با هدف استقلال و آزادي و عدالت كه تجلي آرمانهاي معنوي و مادي مردم بود ، تحقق يافت . اما سلطه گريهاي دول اروپايي و ناهماهنگيهاي داخلي و فساد حكومت زير نظر قدرتهاي مجريه وابسته ، آن را از مسير خود منحرف ساخت . با پيدا شدن نفت در اين ايام ، توجه استعمارگران ( به ويژه انگلستان ) به ايران فزوني يافت .

با روي كار آمدن محمد علي شاه ،پسر مظفر الدين شاه ، و خلع او به علت استبداد راي و مخالفت با آزاديخواهان و همچنين ، به سلطنت رسيدن پسر وي ( احمد شاه ) در پي زمامداري دو نايب السلطنه و مهمتر از همه ، مطرح شدن آلمان به عنوان نيرويي كارا در آسياي غربي ، تمامي اين تحولات تغيير عمده اي در روند سياسي ايران پديد نياورد . همچنين ، در سالهاي پاياني سلطنت قاجار، قدرتهاي سلطه گر خارجي در نظام موازنه مثبت يا توازن ايجابي ، دو واقعه شوم ( تحميل معاهده 1907 م. و قرارداد1919 م. ) را قبل و بعد از انقلاب اكتبر در روسيه ، براي ايران تدارك ديده بودند كه با بيداري مردم اين سرزمين و پاره اي از رجال سياسي ، مذهبي و ملي ، به مرحله عمل نرسيد . ولي ، با نزديكي قدرت استعماري انگليس و بلشويكهاي روس و تثبيت سياست استعماري جديد در آسياي غربي و مركزي ، نخستين پديده حكومتي در تاريخ ايران در نظام وابستگي با همسازيهاي كانونهاي قدرت برون مرزي ، شكل گرفت . اين شكل گرفتن با انقراض سلسله قاجاريه ( 1304 ه.ش. / 1925 م. ) و واگذاري سلطنت به  رضا خان مير پنج سواد كوهي ، ايران را در عرصه نويني از حكومت و ديپلماسي قرارداد . كه اين امر ،‌سرانجام بسياري از نهادهاي جامعه را ( به ظاهر ) دگرگون ساخت .

مرزها و دگرگونيهاي آن
در اين دوره كم نظير تاريخي ، مرزهاي ايران در چهار سوي كشور ( به دنبال جنگها و آشوبها و تحميل قراردادها ) تغييرات بسيار يافت .

 

1 . در شمال 

نخست در غرب درياي مازندران ( قفقاز ) كه كمابيش در زمان بنيانگذار سلسله قاجار در همان موقعيت عصر صفوي و نادري باقي بود ، پس از فراهم آمدن قدرت نظامي براي كشور روسيه و وابسته شدن بسياري از شاهزادگان و اميران و خوانين و ملاكهاي مسلمان و مسيحي منطقه ( گرجب و ارمني ) به تزارها و از ميان برداشتن آقا محمد خان ، جنگهاي سهمگيني كه با سياست تجاوزگرانه بريتانيا بي ارتياط نبود ، پديد آمد . سرانجام ، مرزهاي براي ايران در منطقه ياد شده باقي ماند كه همواره بي اعتبار و از لحاظ تاريخي و فرهنگي ، غير قابل پذيرش بوده است . جنگهاي روس با ايران در هفتمين سال سلطنت فتحعلي شاه ( 1228 – 1218 ه.ق. / 1813 – 1804 م. ) آغاز شد و برپايه معاهده اي در يازده فصل و يك مقدمه كه در گلستان ( روستايي در قراباغ ) با حضور سفير انگلستان انعقاد يافت ، بخشهاي گرجستان ( مركز تفليس ) ، داغستان ( مركز دربند ) ، شروان ( مركز باكو ) و ولايتهاي ديگر ( شماخي ، شكي ، گنجه ، منطقه قراباغ و جاهايي از مغان و طالش ) از ايران جدا افتادند . در جنگهاي دوم كه به دنبال اعتراض مردم و روحانيان استقلال خواه به وقوع پيوست ( 1243 – 1241 ه.ق. / 1828 – 1826 م. ) با شكست دوباره ايران و تحميل معاهده ديگري در شانزده فصل و يك قرارداد الحاقي در سه فصل در تركمانچاي ، فزون بر مناطق پيشگفته ،‌ولايتهاي ايروان و نخجوان نيز از قلمرو قاجاريه جدا افتاد . همچنين ، ده كرور ( پنج ميليون تومان ) خسارت جنگي و امتيازات سياسي و اقتصادي ديگر كه ريشه در شيوه هاي نابخردانه حكومتي و فساد اخلاق پاره اي از قاجاريان داشت، بر ايران تحميل شد . از آن ميان، روايي نوعي ، كاپيتولاسيون ( حق قضاوت كنسولي ) و باز گذاشتن دست دخالت تزارها در امور داخلي ايران به بهانه دفاع از سلطنت اخلاف عباس ميرزا بود كه تا پايان عمر سلسله حاكم بر ايران و پيروزي انقلاب بلشويكي در روسيه باقي ماند . اما ، از لحاظ مرزي بر پايه فصل چهارم عهد نامه ، يعني از نقطه تلاقي كشورهاي ايران و عثماني با قفقاز ( نزديك قله آغري كوچك ) آغاز مي شد و پس از عبور از سرچشمه رود قراسوي سفلي ، تا محل التقاي آن با رود ارس ادامه مي يافت و رود ياد شده به گونه مرز ، تا قلعه عباس آباد پيش مي رفت . همچنين از سرچشمه رود آدينه بازار تا قله تپه هاي جگير ، تيره هاي كوه به صورت مرز تعيين گرديده و تا سرچشمه شمال رودخانه آستارا ادامه داشته و از آنجا تا مصب آن در درياچه خزر ،‌حدود دولتين به شمار رفته است . روسها فقط به برپايي جنگ عليه ايران و تحميل دو قرارداد شوم و ظالمانه اكتفا نكردند ، بلكه به دفعات در تحديد مرزهاي جديد زياده طلبي نيز نشان دادند و چندين مرتبه نيز ، در اين امر اختلافاتي را موجب شدند كه از ميان ، مي توان به اين موارد اشاره كرد :

پروتكل سال 1245 ه.ق. ( 1829 م. ) در ارتباط با مرزبنديهاي جديد و تغيير اساسي ، كوشش در تحميل پروتكل سال 1314 ه.ق. ( 1896 م. ) ، تغيير مجدد در رساندن مرز به محل التقاي قراسو و ارس به نفع كشور تركيه و بالاخره ، بي نتيجه گذاردن كوششهاي كميسيون مغان در سال 1304 ه.ش.( 1925 م. ) بر روي هم ، مرزهاي دقيق و مشخص تا پايان عصر قاجاريه مشهود نگرديد .

محمد امين خان در منطقه خوارزم قدرت بسياري داشت . با اينكه حسام السلطنه ( والي خراسان ) در سال 1269 ه.ق. عباسقلي خان دره گزي را به سمت " بيگلربيگي " مرو تعيين كرده بود ، اما ، محمد امين خان نيز همچون برخي از خوانين گذشته ، به خراسان حمله كرد و در سرخس به دست فريدون ميرزا فرمانفرما كشته شد . در سال 1271 ه.ق. كه سر او به تهران گسيل شد ، خان سوار خان هزاره اي از طرف والي خراسان به حكومت مرو انتخاب گرديد . لكن ، تركمنها بار ديگر مجهزتر به ميدان آمدند و با برخورداري از اختلافات ميان حشمت الدوله ( والي خراسان ) و قوام الدوله ، قشون ايران را شكست دادند و گروه كثيري را به اسارت خود در آوردند . در اين مورد، كوششهاي سياسي ايران ( ميرزا حسين خان سپهسالار ) به جايي نرسيد و روسها كه تسخير آسياي مركزي را هدف قرار داده بودند ، در سال 1290 ه.ق. ( 1873 م. ) خيوه را توسط كافمان ( Kaufman ) تسخير كردند . همچنين با سركوبي تركمنهاي يموت در سال 1295 ه.ق. ( 1878 م. ) توسط سرتيب لازارف ( Lazarov ) و جنگ ديگر با همان قوم در سال 1297 ه.ق. ( 1880 م. ) توسط ژنرال اسكوبلف ( Skobelev ) و سرانجام ، با قتل عام اقوام تركمن ( با گسيل قشون روس توسط راه آهن به گوگ تپه ) در سرتاسر شمال شرقي ايران هم همان وضع مشابه با قفقاز پيش آمد ، يعني قرارداد ديگري به سان تركمانچاي ، در 29 محرم سال 1299 ه.ق. ( 9 دسامبر 1881 م. ) بر دولت ناتوان ايران تحميل گرديد . اين قرارداد را ميرزا سعيد خان موتمن الملك ( وزير امور خارجه ايران ) و ايوان زينوويف ( Ivan Zinoviev ) وزير مختار و ايلچي مخصوص روسيه امضاء كردند كه بر پايه فصل اول آن ، مرزهاي تحميلي از خليج حسينقلي خان با تعيين رود اترك تا چات و در آنجا ،‌كوههاي سنگوداغ و سگوم داغ و رود چندر ،‌و پس از گذر از چند دره و كوه محلي ،‌رود سمبار تا مسجد داريانه ، و با گذر از چند تنگه و دره و روستاهاي خيرآباد و گوگ قيتال و دربند و نزديكيهاي فيروزه ادامه يافته و با گذر از قريه كلته چنار و محل اتصال زيركوه و قزل داغ و دره رود باباگاورس و لطف آباد ، اندك اندك به سمت جنوب شرقي ميل كرده و به جايي رسيده كه امروز نام سرخس ايران را دارد . بر پايه فصل دوم ، مقرر گرديد كه طفين معاهدتين كميسرهايي را براي ترسيم و " نصب علامات " مامور نمايند . به همين منظور ، در ششم جمادي الاول سال 1304 ه.ش. ( فوريه 1886 م. ) سليمان خان صاحب اختيار از طرف دولت ايران و غرالين شباب پلكونيك نقولا قورمين تاراوايف ( Taravayev ) از طرف روسيه در بخشي از مرزها و به دنبال پروتلكي ديگر ، ميرزا علي اشرف خان سرتيب ( مهندس سر كميسر ايران ) و يك تن از كاردانان روسيه ( به عنوان سر كميسر آن دولت ) در بخش ديگر آن ، خطوط لازم را ترسيم كنند و حتي ، نقشه اي به مقياس 84000/1 فراهم آوردند . لكن ، دولت تزاري در مورد فيروزه و حصار ادعاي بيشتري نشان داد . سرانجام قرارداد جديدي به امضاي ميرزا علي اصغرخان امين السلطان ( صدر اعظم ايران ) وپوتزف ( Potzev ) ( وزير مختار روسيه ) در 23 ذيقعده سال 1310 ه.ق. ( 27 مه 1893 م. ) ، منعقد شد كه بر اساس فصول سه گانه اول قرارداد ، " اعليحضرت شاهنشاه ايران ( ناصرالدين شاه ) ، از طرف خود و از طرف وارث خود منطقه فيروزه را كلا" به اعليحضرت امپراتور كل ممالك روسيه واگذار كرده " . و در منطقه حصار نيز ، دگرگونيهايي را به سود روسيه پديد آوردند . در عوض براي رفع پاره اي معضلات در قرارداد تركمانچاي ، قطعه زميني كه در ساحل راست رودخانه ارس و محاذي قلعه قديم عباس آباد واقع است ، به ايران باز گردانده شد .

بدين ترتيب ، موقعيت سوق الجيشي روسيه و اقتصاد مرزي ( آبياري ) آن استحكام بيشتري يافت و برپايه همين قرارداد ( فصل چهارم ) مقرر شد كه با دادن ماموريت به كميسرهاي دو طرف ، مرزهاي جديد از خليج حسينقلي خان تا بستر تجن در ذولفقار ( اول متصرفات افغانستان ) علامتگذاري شود و همچنين ( فصل ششم ) سكنه فيروزه و حصار را كه معاوضه كردند به خاك يكديگر مهاجرت دهند . در ضمن تعهد كردند كه در نقاط معاوضه شده قلاع و استحكامات بنا نكنند و در فيروزه و حصار ، تركمن ننشانند .

در پي اين قرارداد تحميلي و پروتكلهايي چند ( پروتكل تنظيم شده در 27 رجب سال 1311 ه.ق. ( 23 ژانويه 1894 م.) ، در قريه حصار ،پروتكل تنظيم شده در 21 جمادي الاول 1312 ه.ق. ( 8 نوامبر 1894 م.) در عشق آباد نمايندگان روسيه با اعمال همان روشهاي به كار رفته در قفقاز ، مانع تحديد مرزها شدند . پس از شكل گيري نظام بلشويكي ، با اينكه عهدنامه دولتي ايران و اتحاد جمهوريهاي شوروي در 7 اسفند ماه سال 1299 ه.ش. ( 26 فوريه 1921 م. ) در شهر مسكو به امضاي عليقلي خان مشاور الممالك از طرف ايران و چيچرين و ميخائيلوويچ كاراخان ( Mikhailovich Qarakhan ) ( به نمايندگي دولت شوروي ) به امضاء رسيد و بر پايه فصل سوم آن ، به سياست غاصبانه دولت تزاري سابق روسيه اذعان و مقرر گرديد كه قريه فيروزه و اراضي مجاور آن به ايران مسترد گردد . همچنين با رضايت به اينكه سرخس كهنه در تصرف شوروي بماند ، اما آن دولت از انتفاع از جزاير آشوراده و جزاير ديگري كه در سواحل ولايت استرآباد واقع است صرف نظر نمايد ، باز حكومت جديد روسيه شوروي هم راه اسلاف خود را در پيش گرفت ، به گونه اي كه در روزگار پاياني عصر قاجاريه ( 1301 ه.ش. / 1922 م. ) هيئتي در مدت يازده ماه گفتگو ،‌حتي نتوانستند به خواستهاي تعيين شده قراردادهاي تحميلي روسيه بر ايران ، جامه عمل بپوشانند . به همين دليل ،‌بخشهايي از مرزهاي شمالي ايران ( غرب و شرق درياي مازندران ) همچنان نامشخص باقي ماند .

2. در شرق

نخست در منطقه خراسان ( هرات )‌ . پس از نادرشاه ، در اين منطقه نيز آشوبهايي پديد آمد . احمدخان دراني ( يكي از سرداران او ) و پس از وي ، زمان شاه ( امير كابل ) از برجسته ترين صاحبان قدرت در منطقه گرديدند . گردش روزگار نيز به گونه اي بود كه رقابتهاي بريتانيا و فرانسه ، در ارتباط با تسخير هند و از سوي ديگر ، هماهنگي بريتانيا و روسيه در تسلط بر آسياي مركزي ، وضع منطقه را آشفته تر مي ساخت . اختلافات قومي  ،‌گويشي ،‌محلي ، مذهبي وگرايشهاي حكومت طلبانه سران و شاهزادگان ، در مجموعه دولت استعماري انگلستان را بر آن مي داشت كه در بر هم زدن شرايط آرامش و دوستي وصلح در منطقه ، مستقيم و غير مستقيم ، دخالت داشته باشد ، تا آنجا كه كامران ميرزا ( پسر محمود شاه دراني ) عليه محمد شاه قاجار به منازعه پرداخت و همزمان با محاصره شهر تاريخي هرات ،‌يعني كليد هندوستان يا دروازه هند توسط قشون مركزي ايران و به دستور لرد او كلاند ( Lord Aukland ) ( فرمانرواي هند ) با سياستي از پيش تعيين شده ، جزيره خارك توسط قشون مجهز انگليس تصرف گرديد . همچنين بنادر خليج فارس مورد تهديد جدي قرار گرفت ، به طوري كه محمد شاه مجبور شد از محاصره هرات منصرف شود . كشمكشهاي اميران و سران افغاني ( كامران ميرزا و شجاع الملك ، پسر امير تيمور دراني ،‌و چند تن ديگر ) همچنان برقرار ماند . سرانجام ، يكي از آنان به نام يار محمد خان با كشتن كامران ميرزا در سال 1257 ه.ق. ( 1841 م. ) و گرفتن لقب " ظهير الدوله " از سوي محمد شاه و ايجاد هماهنگي با كهندل خان ( امير قندهار ) و برادرش كه دوست محمد خان ( امير كابل و از خاندان باركزايي ) بود ، با ابراز وفاداري به حكومت مركزي ايران ، نوعب آرامش در منطقه به وجود آورد . البته، با مخالفت بريتانيا و برپايي جنگ از سال 1255 تا 1258 ه.ق. ( 1839 – 1842 م. ) و گسيل 20000 سپاهي هندي ، افغاني و انگليسي به سر كردگي ماگناتن ( William Magnaughten Sir )  در ياري رساندن به شاه شجاع ، اين آرامش در هم شكسته شد . به رغم اينكه امير دست نشانده توسط اكبر خان ( برادر دوست محمد خان ) در شوال 1257 ه.ق. (‌نوامبر 1841 م. ) به قتل رسيد،‌محمد شاه نيز توانست كمكهاي لازم را به جبهه اصلي برساند . در نتيجه ، دوست محمد خان از دولت مركزي ايران و حتي حمايت خان خوارزم محروم گرديد . پس از پايان جنگ ، تا سال 1280 ه.ق ( 1863 م. ) انگليسيها با وي عليه  ايران به مماشات پرداختند و براي جدا كردن هرات از خراسان و دخالت در امور ايران ، از او در برابر حاكمان آن منطقه ، مانند يار محمدخان ( ظهير الدوله اول ) ،‌محمد خان (‌ ظهير الدوله دوم ) ،‌محمد خان دراني ( دشمن ظهير الدوله دوم )‌ ، با سياستگريهاي سرجان لارنس ( lawrence Sir John ) در كابل سودها بردند . زماني كه دوست محمد خان خود را وابسته به دولت ايران معرفي كرد و از حسام السلطنه فرمانفرماي خراسان مدد گرفت ، قشون ايران هرات را فتح كرد و به نام ناصر الدين شاه خطبه خوانده شد . استعمارگران بريتانيايي باز با اعزام نيروي دريايي و برپايي جنگ در تنگستان بوشهر ، اولتيماتوم شديد اللحني به دولت ايران ارسال كردند . آنان آشكارا اعلام نمودند كه ايران نه تنها بايد سپاهيان خود را از هرات بيرون آورد ،‌بلكه خسارات وارده را هم جبران كند و غرامت نيز بپردازد . همچنين ، متعهد شود كه از تمامي دعاوي خود نسبت به هرات و ساير نقاط افغانستان ،‌صرف نظر نمايد.

ميرزا آقا خان نوري ( يكي از دست نشاندگان انگليس كه پس از قتل ميرزا تقي خان اميركبير در مقام صدارت قرار گرفته بود ) با اعزام فرخ خان غفاري ( سياستگري از سلك خود ) در مقام وزير مختاري به پاريس براي انعقاد قرارداد جدايي هرات از ايران ، به وساطت ناپلئون سوم ( امپراتور  فرانسه )‌ و امضاي او و سفير كبير انگليس در پاريس ( لردكوولي ) ضربه محكمي بر پيكر حكومت مركزي ايران وارد آورد .

معاهده "‌پاريس " در يك مقدمه و پانزده فصل تنظيم شده كه فصلهاي پنجم و ششم آن در ارتباط با مرزهاي ايران ،‌بيش از ديگر فصول زيانمندي نشان داده است . در فصل پنجم تعهد شده است كه عساكر و ماموران ايران از شهر هرات و تمام مناطق افغانستان ، در ظرف سه ماه خارج شوند ، بر پايه فصل ششم ، ايران از هر نوع سلطنت به شهر و خاك هرات و ممالك افغانستان صرف نظر نمايد و اگر اختلافي ميان ايران و آن كشور پيش آيد ، بدون به كاربردن قواي جبريه به " اهتمامات دوستانه دولت انگليس " رجوع نمايند .

بدين سان ، دولت استعماري بريتانيا با ايجاد حريم امنيتي ، براي حفظ هندوستان به هدف خود رسيد و موجد پديد آمدن مرزهايي شد كه از لحاظ جغرافيايي ، اجتماعي و انساني بيانگر ناهماهنگيهاي كامل مي باشد .

دوم ،‌در منطقه سيستان و بلوچستان . به دنبال قرارداد تحميلي ياد شده ، انگليسيها توجه خود را به بخشهاي سيستان و بلوچستان معطوف كردند . اين منطقه نيز بعد از قتل نادر در دوره زنديه و اوايل قاجاريه ( به علت عنايت حكومتهاي مركزي به ديگر نقاط كشور ) در آشفتگي قرار داشت .

خوانين منطقه ، همچون محمد علي خان سيستاني نهرويي و دوست محمد خان بلوچ ، گاه مخل آسايش مردم مي شدند ، اما اگر دولت مركزي هشيار مي بود ،‌( چون عصر امير كبير با نصب شاهزاده تهماسب ميرزا مويد الدوله به حكومت كرمان ، با كمك عبداله خان صارم الدوله ) ، امنيت نسبي برقرار مي شد . در غير اين صورت ، انگليسيها مترصد فرصت بودند تا از آشوبها و فتنه هاي محلي بهره برداري نمايند . از آن ميان ، با قيام نصير خان بلوچ عليه انگليستان و سرانجام ، انعقاد قرارداد وي با دولت بريتانيا در سال 1271 ه.ق. ( 1854 م. ) خود و خاندانش ، تحت الحمايه استعمار در آمدند .

پس از وي برادرش ( ميرخدادادخان ) با قرار دو برابر كردن " مقرري " خود ، وضعي پيش آورد كه نفوذ انگلستان گسترده تر گردد .

تحديد مرزهاي شرقي ايران
از شمال تا جنوب در اين دوره با نابسامانيهاي فراواني ، از " دهانه ذوالفقار " ( جايي كه ايران و افغانستان و شوروي سابق تلاقي دارند ) آغاز مي گردد. تا جنوبي ترين نقطه مرزي مشترك با افغانستان ، " كوه ملك سياه " است كه ايران و افغانستان و پاكستان امروز ( بلوچستان انگليس ) در آن برخورد مي نمايند . اين فاصله كه حدود 855031 كيلومتر است ، به سه مسافت و سه حكميت تقسيم شد كه دو قسمت آن ، متعلق به دوره قاجاريه است . تعيين حد و مرز ،‌با حكميت ماكلين ( Maclean ) ( كنسول انگليس در مشهد ) و با شركت ميرزا محبعلي خان ناظم الملك ( كارگزار خراسان ) و پسرش ( ميرزا جهانگير خان ) ، ميرزا محمد علي خان سرتيپ مهندس و پسرش ( ميرزا عبدالرحيم خان كاشف الملك )‌ و حاج مهديقلي ميرزا سهام الملك از طرف ايران و ژنرال غوث الدين خان همراه چند تن از قضات و خوانين هرات از جانب افغانستان ،‌از " از دهانه ذوالفقار " تا منتهي اليه جنوبي كوه يال خر ، در سال 1308 ه.ق. ( 1891 م. ) انجام شد . تحديد حدود با حكميت كلنل ماكماهون ( Col. Sir Henry Mac Mahon ) انگليسي ، كه مربوط به سال 1323 ه.ق. ( 1905 م. ) و در ارتباط با بخش دوم و مربوط به سيستان تاريخي است ،‌از آخرين نقطه تعيين شده توسط كلنل ماكلين شروع مي شود و در مسافتي به درازاي 282 كيلومتر خاتمه مي يابد . سرفردريك گلد اسميت ( Sir Fradric Godlsmith ) ( نماينده انگليس و مدير تلگرافات در ايران ) با كمك ماژورلووت ( Lovett ) مقدمات تصميم را فراهم آوردند . بخشي در حدود 950 ميل مربع با جمعيتي در حدود 45 هزار نفر در ايران تعلق يافت و بخشي ديگر كه در ساحل راست رود هيرمند بود ، به كشور جديد التاسيس افغانستان داده شد . پس از پايان سلطنت قاجاريه در متن پروتكلها و تعيين قسمتهايي از مرز نيز دگرگونيهايي پديد آمد . بقيه بخش مرزهاي شرقي ايران در دوره قاجاريه ،‌از "‌كوه ملك سياه " ( يعني نقط تلاقي سه كشور افغانستان و ايران وبلوچستان انگليس ) تا خليج گواتر در درياي عمان كه شرقي ترين نقطه مرزي ايران در جنوب كشور به شمار مي رود ، تحديد نگرديد و با اعمال قدرت سياسي انگليس ، در دهه هاي بعد نيز ( حتي پس از تشكيل دولت پاكستان) مرزهاي منطقه به طور دقيق نامشخص باقي ماند .

3. در غرب

در غرب ( عثماني ، تركيه و عراق ) از دير باز به دلايل مذهبي و اجتماعي ( ايلات و عشاير ) و سياسي ( پناهندگيها ) و اقتصادي ( معضلات دادوستد ) در اين منطقه كشمكشهايي مرزي پديد آمده است . در دوره قاجاريه نيز ، با خواستهاي گوناگون دو قدرت مسلط استعماري ، يعني روس و انگليس و رفابتهاي آنها ، مشكلات گذشته مردم وسيعتر گرديد .

پس از آشكار شدن ناتواني ايران در جنگهاي ايران و روس ، با اينكه عباس ميرزا و برادرش ( محمد علي دولتشاه ) توانستند در جنگهاي 1221 تا 1227 ه.ق. ( 1812 – 1806 م. ) بسياري از شهرهاي ارمني نشين عثماني را تسخير كنند و حتي نبرد را به محاصره بغداد بكشانند ، سرانجام سيطره جويي روس و انگليس ايران را در تنگنا قرار داد.    

نخستين عهد نامه مرزي ايران و عثماني در عصر فتحعلي شاه ( 1237 ه.ق. / 1822 م. ) در ارزنه الروم ( ارز روم )‌ امضا شد و در اين راستا ، به نظر مي رسيد كه مرزهاي طرفين از آرارات تا مصب اروند رود روشن و تغيير ناپذير خواهد ماند ، اما اختلافات ريشه دار گذشته در سراسر مرز ،‌ خاصه در اماكن كردنشين شمالي و عرب نشين جنوبي ( خوزستان ) سامان گرايي لازم را به وجود نياورد .

پس از مرگ فتحعلي شاه ، روسها و انگليسيها به انگيزه هاي سياسي ( نياز به آرامش براي قفقاز و خليج فارس ) كنفرانس دوم ارز روم را به شرح زير پديد آوردند :

هيئت ايراني به سركردگي ميرزا تقي خان امير نظام ، هيئت عثماني به سركردگي نوري افندي و پس از وي سعدالله انور افندي ، هيئت انگليسي كلنل ويليامز ( Col.Williams ) و هيئت روسي كلنل دينس ( Col . Dainese ) . همزمان ، انگليسيها عده اي زمين شناس و باستان شناس نيز همراه خود آورده بودند و سراسر مرزهاي ايران را مرد شناسايي علمي – فني – تا ريخي قرار دادند . با پديد آمدن انواع مشكلات براي هيئت ايراني و كشته شدن چراغعلي خان زنگنه ، سرانجام در شانزدهم جمادي الثاني سال 1263 ه.ق. ( دوم ژوئن 1847 م. ) عهدنامه اي در يك مقدمه و نه ماده انعقاد يافت كه ميرزا تقي خان امير نظام و انور افندي ، آن را امضا كردند . برپايه بند دوم اين قرارداد ، ارضي ولايت زهاب ( غربي ) به دولت عثماني و ارضي جباليه و دره ( شرق زهاب ) به دولت ايران تعلق يافت و در ولايت سليمانيه ايران از هرگونه ادعايي صرف نظر نمود . دولت عثماني نيز تعهد كرد كه از بندر محمره ( خرمشهر ) و جزيره الخضر و جانب يسار اروند رود چشم بپوشد . بدين سان ، اختلافات به ظاهر پايان يافت و با اينكه سال بعد از امضاي قرارداد ، دولت عثماني نوعي اشكال تراشي به وجود آورد ، اما ،‌" مامورين دولتين واسطه " پاسخ لازم را دادند .

از آن زمان تا فروريختگي دولت عثماني ( 1332 ه.ق. / 1914 م. ) چندين كميسيون تحديد مرز به شرح زير تشكيل گرديد : در سال 1266 ه.ق. ( 1850 م. ) در اجراي فقره سوم عهد نامه ارزروم در همان سال به منظور تهيه و ترسيم نقشه هاي سر حدي در چهار سال ( 1270 – 1265 ه.ق. / 1853 – 1849 م. ) در سال 1293 – 1292 ه.ق. ( 1875 – 1876 م. ) و در سال 1323 ه.ق. ( 1905 م. ) . در رفع پاره اي از مشكلات مرزي در سال ، 1329 ه.ق ( 1911 م. ) در سال 1330 ه.ق. ( 1912 م. ) در تحديد سرحدات و حل وفصل امور فني ، در سالهاي 32 – 1331 ه.ق. ( 1914 م. ) در مقدمات پروتكل استانبول و مقاوله نامه قسطنطنيه و سرانجام در همان سال ( 23 صفر 1331 ه.ق. / 21 ژانويه 1914 م. ) كميسيوني در محمره ( خرمشهر ) با شركت نمايندگان ايران ( اعتلاء الملك ، جليل الملك، منصور السلطنه عدل ) ،‌عثماني ( عزيز سامح بيك ، عبد الحميد بيك ) ،انگليس موسيووارا تيسلاو ( Wrattislaw ) و كاپيتن ويلسون ( A.T. Wilson ) روسيه موسيومينورسكي ( V.Minorsky ) ، موسيو بلايف ( D.Beleiew ) برگزار شد .

البته لازم به ذكر است كه در تمام جلسه ها و كميسيونها مسائل مرزي غرب ايران فيصله نيافت و پس از جنگ جهاني اول و سرانجام با ايجاد دو كشور تركيه و كشور نو ساخته عراق ،‌اختلافات ارضي و كشتيراني در اروند رود و سواحل غربي خليج فارس ( مصب اروند رود ) همچنان تداوم يافت .

4 . در جنوب

در بخشهايي جنوبي كشور ( درياي عمان و خليج فارس ) پس از قتل نادر شاه به خصوص پس از مرگ كريم خان زند ( 1193 ه.ق. / 1779 م. ) آشفتگي خليج فارس و آبهاي ساحلي درياي عمان شدت يافت و با ورود سرجان مالكم ( Sir John Malcolm ) ، نفوذ انگلستان فزونتر شد . با اينكه اندك نظمي در عصر مستعجل ميرزا تقي خان ، در امنيت مرزهاي جنوبي پديد آمد اما دربرابر دسيسه هاي استعماري و بهانه مزورانه مبارزه با برده فروشي و برقرار كردن رابطه هاي آشكار و پنهان با يكايك شيوخ يازده گانه عرب ،ايران قادر نگرديد در مقابله با انگلستان ( كه مالك الرقاب درياخاي جنوبي شده بود ) استقلال تام نشان دهد . والي ناآگاه فارس ( حسينعلي ميرزاي فرمانفرما ) با انعقاد پيماني با كاپيتان بروس ( Bruce ) حفظ امنيت خليج فارس را برعهده دولت انگلستان نهاد . اين كشور هم در همان سال ( 1234 ه.ق. / 1819 م. ) با آوردن ناوگاني مركب از شش كشتي جنگي و سه هزار ملوان به فرماندهي سرويليام گرانت كاير ( Grantkair Sir William ) ، حاكميت عملي بر خليج فارس را از آن خود كرد . جزاير خليج فارس ( از آن ميان بحرين ) زير نظر نيروهاي نظامي انگليس قرار گرفت و آن دولت نيز با گسيل اعراب " برالعرب " و جلوگيري از اقامت ايرانيان و انعقاد قراردادهاي استعماري با شيخ جديد الورود آل خليفه ( شيخ محمد بن خليفه ) توسط فليكس جونز (‌Felix Jones ) ق حاكميت ملي ايران را به طور عملي مخدوش گردانيد .
در سالهاي 1310 – 1297 ه.ق. ( 1892 – 1880 م. ) يعني دوره ناتواني ناصرالدين شاه ، انگلستان از شيخ بحرين تعهداتي گرفت كه ايران را در تنگنا قرار مي داد. در سال 1292 ه.ش. ( 1914 م. ) ،يعني در آغاز جنگ جهاني اول ، تمامي بحرين تحت الحمايه انگليس شد . يكي از چهره هاي مشهور استعمار انگلستان ،‌يعني چارلزبلگريو( Sir Charles Belgrave ) بيش از چند دهه بر آنجا و ديگر مناطق حساس خليج فارس حاكميت يافت . البته ، هيچ يك از دولتهاي قاجاري بر اين جدايي و از ميان رفتن حقوق ملي ايرانيان نه در خليج فارس و درياي عمان و نه در مرزهاي آبي 1830 كيلومتري كشور صحه ننهادند .

پايان سخن
مرزهاي ايران از چهارسو ( پس از عصر صفوي ) به خصوص ، براي دوره كوتاه مدت ، با روي كارآمدن حكومتهاي قومي و منطقه اي و ورود استعمار و سلطه گريهاي بيگانه ، دگرگونيهاي فراوان يافت ، ايل قاجار كه در بخشهايي از ايران بساط سلطنت گسترانيده بود ، بيش از ديگر سلسله هاي محلي توانست مرزهاي حكومتي خود را به مرزهاي جغرافيايي – فرهنگي نزديك سازد . اما ، در برابر سيطره هاي خارجي بر ساختارهاي سنتي ، توان پايداري را از دست داد و مرزهاي كشور را به گونه اي درآورد كه تحليل علمي آن بدون در نظر گرفتن " اصل موازنه ها "‌ و برخورداري سياسي درون جامعه اي و برون جامعه اي ، نا ممكن گرديد .

در شمال غربي ، با تحميل معاهده هاي گلستان و تركمانچاي ( قفقاز ) و در شمال شرقي ، با تحميل معاهده 1881 م. ( ماوراءالنهر و خراسان ) ، روسيه بر بخشهايي از ايران سلطه يافت و با اينكه بلشويكها به " غاصبانه " بودن سياست دولت تزاري سابق اقرار كردند ، اما مرزبنديها با اندك تفاوتي ، به همان ترتيب باقي ماند . حتي آن بخشهايي كه شوروي متعهد به بازگرداندن آن شده بود ( فيروزه ) هيچ گاه به ايران منضم نگرديد . در شرق شمالي ، با تحميل معاهده پاريس ( هرات و افغانستان ) و در شرق جنوبي، با حكميتهاي يك سويه ( بلوچستان ) ، منافع استعماري انگلستان در آسياي مركزي و هندوستان تامين شد . در غرب بين دو كشور نيرومند ايران و عثماني كه در سراشيب سقوط قرار گرفته بودند ، در برابر تصميم گيريهاي دولتهاي روس و انگليس ( در مسير حفظ منافع استعماري خود در قفقاز و خليج فارس ) مرزهايي ساخته شد كه نه در آن روزگار و نه در عصر پديد آمدن دو كشور تركيه و عراق ،‌آرامش و رضايت را به وجود نياورد .

در جنوب، با اينكه خليج فارس همواره مرزي طبيعي بود و گاه به صورت درياي داخلي ايران به شمار مي رفت. اما سراسر اين آبها هيچ گاه از آسيب استعمارگران به دور نماند كه به طور نمونه مي توان به ماجراي بحرين اشاره كرد .
در نتيجه تمام مرزهاي ايران را در قلمرو قاجاريه مي توان با شناختي كامل مرتبط با خواستها و منافع و مطامع كانونهاي قدرت برون مرزي دانست . همچنين ، عوامل جغرافيايي – نژادي – فرهنگي را نه تنها در تركيب بنديهاي مرزي كارساز نشمرد ، بلكه در خدمت گرايشهايي قلمداد كرد كه حكومتهاي منطقه اي در مكانيسم سلطه پذيري به موجوديت و قدرت آنها تن در دادند و با تاييد آن گرايشهايي قلمداد كرد كه حكومتهاي منطقه اي در مكانيسم سلطه پذيري به موجوديت و قدرت آنها تن در دادند و با تاييد آن ديد آوردند .

شکـل گيري پـادشاه ماد

شکـل گيري پـادشاه ماد

مباني سياسي فرهـنگي، پـايه گـذاري دولت ماد

ويژگيهاي دولت و تـمدن ماد

ايران در هزاره اول ق.م.

بررسي جامع تاريخ و فرهنگ و جغرافياي ايران را در دوران ماد مي توان به اعتباري مشكل ترين و پيچيده ترين بخش از دورانهاي تاريخي اين سرزمين به شمار آورد. وجود نظريه پردازيهاي پژوهشگران مختلف كه هر يك در زمينه أي خاص ، چون زبان شناسي ، نژادشناسي ، دين شناسي و… صاحب نظر بوده و از ديدگاه خود با موضوع برخورد كرده اند از يك سو ، و نيز نظرات پژوهشگراني كه كار خود را متوجه بخشهاي خاصي از مجموعه جامعه ايران هزاره اول ق.م. ، مانند ايلاميان ، ماناييها ، اورارتوها و يا تمدنها و دولتهاي همجوار چون آشور و بابل ساخته اند ، از سوي ديگر عامل موثر در ايجاد پيچيدگي و دشواري مسير پژوهش گرديده است . اين پيچيدگي بدان جهت است كه عمده اين پژوهشگران كوشيده اند تا هر چه بيشتر بر موضوع مورد نظر خود تاكيد كنند و با مرزبنديهاي بسيار مستحكم ، به هر بخش به عنوان واحدي مستقل در تمامي ابعاد بنگرند . عجيب آنكه با ورود به دوران هخامنشي ، اين نحوه برخورد به ميزان غير قابل تصوري دگرگون گرديده و با نگاهي جامع و فراگير به آن برخورد شده است .
اما ، با توجه به اينكه دانش باستان شناسي در اين مورد بيشتر و بهتر از علومديگر مي تواند اظهار نظر كند ، در كل بررسيهاي اين دوران باستان شناسي نقش عمده و اساسي بر عهده ندارد.

منابع نوشته كهن مربوط به دوران ماد ، به زبانهاي گوناگون مانند بابلي ، آشوري ، ايلامي ، اورارتويي ، پارسي باستان ، اوستايي ، ارمني قديم ، عبري قديم ، يوناني ، لاتيني ، آرامي و … مي باشند كه به دليل تنوع آنها ، و مشكلات فراوان در خواندن كامل برخي از اين زبانها و انجام نگرفتن يك بررسي تطبيقي بر روي آنها نمي توان بهره لازم را از اين منابع گرفت . از سوي ديگر ، در نوشته هاي آشوري با توجه به همجواري آن سرزمين با ايران در دوران ماد و تعداد فراوان كتيبه هاي به جاي مانده در آن زبان كه به اعتباري بايد بيشترين اطلاعات را درباره اين دوران در برداشته باشند ، از سال سي ام قرن هفتم پيش از ميلاد به بعد هيچ چيز درباره ماده ها وجود ندارد .
در ميان نوشته هاي مختلف ، بيش ازهمه رساله مختصر هرودوت است كه با وجود همه ايرادهاي وارد بر آن، آگاهيهاي قابل ملاحظه اي درباره مادها به دست مي دهد، به ويژه درباره دوران مهم شكل گيري و گسترش آن دولت يعني زماني كه منابع آشوري آن را مسكوت گذارده اند .
در قرنهاي آغازين هزاره اول پيش از ميلاد تا زمان استقرار دولت قدرتمند ماد در دهه آخر قرن هفتم ق.م. در بخش وسيعي از شمال ، غرب ، جنوب غربي و قسمتي از جنوب فلات ايران ، با نام قومها و دولتهايي چون مانايي ها ، سكاها ، كاسپي ها ، اورارتوها ، كاسي ، ايلاميها ، سومريها ، پارسها و … برميخوريم كه در جريان درگيريهاي منطقه غرب فلات ايران بين خود و يا با آشوريها – به عنوان حكومتهاي منطقه اي و قومها و طايفه هاي قدرتمند – حضوري فعال داشته اند . در همان هزاره اول ق.م. برخي از اين قومها را با نامهاي ديگري كه از پيشينه اي بسيار كهن در منطقه برخوردار بودند ، مي خواندند ، چنانكه " اورارتوييان" و مردم ماننا ، ماد را " گوتي " مي ناميدند .
گوتي ها در كنار لولوبي ها ، ميتانيها ، ايلاميها ، كاسي ها و كاسپي ها از جمله ساكنان كهن فلات به شمار مي رفته اند كه با نام و آثار آنان از هزاره سوم پيش از ميلاد ، در منطقه آشنا هستيم .
 براي شناخت جامع فرهنگ و تمدن دوران ماد كه تاثيري بنيادين بر دورانهاي بعد و به ويژه عهد هخامنشيان گذارده است ، آگاهي بر وضع اين اقوام و دولتهاي منطقه اي گريز ناپذير مي باشد . به ويژه آنكه گروهي از تاريخ نويسان بر حسب گرايشهاي خاص خود درباره اصل و منشاء هر يك از اين قومها و منطقه حكمروايي، زبان و تمدن و رويدادهاي مربوط به آنان ، به گونه اي مطلب را عنوان كرده اند كه خواننده بدون توجه به موقعيت جغرافيايي آنان و وسعت حوزه اقتدارشان چنان مي پندارد كه هر يك به صورت جزيره اي جدا از ديگران و با اصل و منشئي متفاوت ، صاحب فرهنگ و تمدني از ريشه ويژه و مستقل بودنده اند. وليكن در اصل، عمده آنان اقوامي بوده اند كه در منطقه هايي نه چندان وسيع – در مجاورت هم – هر يك در زير چتر قدرتهاي سياسي قومي و قبيله اي خود – توانسته بودند حكومتهاي محلي كوچك يا متوسطي را تشكيل دهند .
شكي نيست كه قدرتهاي چون ايلامي ها، كاسي ها و ميتاني ها در طي دوراني طولاني از توانمنديهاي فراوان سياسي و تمدني شكوفا برخوردار بوده اند . چنانكه اورارتوها از حدود 900 ق.م. نزديك به سه سده توفيق يافتند كه به مرحله ايجاد يك دولت مطرح با آثاري ارزشمند در منطقه برسند و با نيرويي چون آشور، درگير شوند .
 حال، با اين مقدمه جا دارد تا مرور كوتاهي بر چگونگي حضور و زندگي و پيوندهاي برخي از اين اقوام نامدار منطقه داشته باشيم . اقوامي كه از آخر سده هفتم ق.م. به بعد ، از وحدت و اجتماع آنان گسترده ترين و مقتدرترين دولت زمان به نام دولت ماد پديدار گشت . دولتي كه مهرف فرهنگ و تمدني شكوفا ، با برخورداري از يكدستيها ، هماهنگيها و پيوندهاي چشمگير است .

لولوبي

لولوبي ها در بخش وسيعي از بالاي رود دياله تا درياچه اورميه اسقرار داشتند ، كه در كتيبه هاي آشوري از ناحيه حكمراني آنان ، با نام "زاموا" ياد شده است . آنان از هزاره دوم ق.م. از اين قوم كهن ترين نقش بر جسته ايران در سر پل زهاب پديدآمده است كه به نام نقش " آنوباني ني" معروف است .
از مهمترين ويژگيهاي اين نقش ، تصوير اولين نفر از شش شخصيت كنده شده در زير تصوير است كه لباس و كلاه آن به طور كامل همان است كه در نقش برجسته هاي تخت جمشيد ، شخصيتها و افسران مادي در بردارند . به عبارت ديگر، در طول نزديك به دو هزار سال ، فرهنگ بخش وسيعي از فلات در زمينه هنر پوشاك ، تداوم داشته است .

گوتي ها

گوتي نام مرداني بوده است كه در همان هزاره سوم و دوم پيش از ميلاد در شرق و شمال غربي منطقه سكونت لولوبي ها ( در منطقه آذربايجان و كردستان ) مي زيسته اند . از اين مردم ، نقش برجسته معروف " هورين شيخان " در بالاي رودخانه دياله شناخته شده است كه تركيب و موضوع صحنه ، شباهت بسيار به نقش كنده " آنوباني ني " داشته و حدود زماني آنها نيز ، به هم نزديك دانسته شده است . از ديگر آثار مربوط به گوتي ها ، سر مجسمه مفرغي به دست آمده در همدان است كه آن را به يكي از شاهان گوتي در حدود سده هاي پاياني هزاره دوم ق.م. نسبت داده اند . از نظر انسان شناسي ، ريخت چهره اين مجسمه و تصوير كماندار هورين شيخان را " كسون " با تيپ كردان منطقه زاگرس و " ا.ت.آمي " انسان شناس فرانسوي با آذربايجانيان و " ژرژكنتنو" با كاسي ها يكسان ديده اند .

ميتاني ها

اين قوم در هزاره دوم ق.م. در قسمت غرب فلات ، از موقعيت برجسته اي برخوردار بوده و در حدود 1500ق.م. دولتي قدرتمند كه از درياي مديترانه تا كوههاي غربي آذربايجان و زاگرس امتداد داشته است، تشكيل مي دادند . سپس ، آنان شمال بين النهرين را نيز به سرزمين خود پيوند دادند .
نخست ، پايتخت آنان شهر واشوگاني ( Vashuganni ) در محل راس عين ( در خابور امروزي ) بود . سپس به آرپخا ( Arrapkha ) در كركوك انتقال يافت . ميتاني ها را آريايي دانسته اند .
يك دسته از اقوام هند و اروپايي كه ظاهرا" بيشتر آنان از افراد جنگجو بودند ، از قفقاز عبور كردند و تا انحناي بزرگ شط فرات پيش راندند . اين عده با هوريان ( بوميان آن ناحيه كه قومي از اصل آزياني بودند ) ممزوج شدند و پادشاهي ميتاني را تشكيل دادند . اين دسته ، محل سكونت خود را تا بين النهرين شمالي توسعه دادند و آشور را محدود كردند و مساكن قوم گوتي را نيز ( كه در دوره هاي شمالي زاگرس واقع بود ) به قلمرو خويش افزودند. همچنين ، مصر را متحد گردانيدند و مقتدرترين فراعنه ، با دختران پادشاهي ميتاني ازدواج كردند. ميتاني ها نه فقط از نظر قدرت سياسي و نظامي ، بلكه از نظر سامان دهي اوضاع اجتماعي و تدوين قوانين نيز، از موقعيت چشمگيري برخوردار بودند . متنهاي حقوقي به دست آمده از " نوزي " يا " يورگان تپه " ( Urgantepe  ) در جنوب غربي كركوك درباره قوانين مربوطه به زناشويي ، بچه دار بودن يا نبودن ، هبه و واگذاري اموال ، ارث و قوانين كيفري و مجازاتها و مذهب آنان ، اطلاعات جالبي در اختيار مي گذارد.

كاسي ها

از حدود هزاره سوم ق.م. به بعد ، اين مردم به اعتباري ، نخست در زمينهاي جنوب غربي درياي كاسپين ( خزر ) و بعد در دامنه هاي سلسله زاگرس ، ساكن بودنده اند. مردم ناحيه لرستان كنوني را بازماندگان كاسي ها مي دانند. در نوشته هاي عاشوري ، از آنان با نام " كاسي" ( Kassi ) ياد شده است. نام هگمتانه يا همدان را آشوريها پيش از دوران مادها " كار- كاسي" به معني شهركاسيان مي ناميدند . همچنين ، نام شهرهاي قزوين و كاشان و درياي كاسپين را بر گرفته از نام اين قوم مي دانند.

وسعت منطقه حضور كاسي ها در بخشهاي غربي فلات ، تا همدان امتداد داشته است . كاسيان در برخي از نواحي "ماد آينده" سكونت گزيده و به احتمال قوي ، نواحي مزبور به وجهي استوار جزو قلمرو دولت كاسي شده است . زيرا ، آثار نقاط مسكوني كاسيان در نواحي دور دست ماد نيز تا هزاره اول پيش از ميلاد محفوظ مانده و عنصر نژادي كاسي در حدود جنوب غربي ماد به طور قابل ملاحظه اي انتشار يافته است .
درباره نژاد كاسي ها و پيوندشان با آرياييها، نظرات مختلفي وجود دارد . برخي ، آنان را " آريايي" و برخي ديگر " آزياني" گفته اند . توده جمعيت ( كاسي ) كه در اصل آسيايي بودند، در آغاز هزاره دوم ق.م. به توسط هند و اروپاييان كه حكومتي اشرافي و نظامي با جمعيت اندك تشكيل داده مجاز شدند كه خود را در ميان طبقه حاكم جاي دهند .
همچنين ، از نام بعضي خدايان كاسي پيداست كه ارتباط خاصي ميان آنان و نژاد هند و اروپايي وجود داشته است .

اورارتوها

در سده هاي آخرين هزاره ق.م. نيز با نام پرآوازه حكومتها و اقوامي در غرب فلات و منطقه اي كه بعد مركز عمده دولت بزرگ ماد را تشكيل دادند، برخورد مي كنيم كه همه در جريان يك رويداد مهم تاريخي دنياي كهن ، از دهه آخر قرن هفتم پيش از ميلاد به بعد ، با نام دولت و تمدن ماد به زندگي خود ادامه داده اند. عمده آنان عبارت بودند از : اورارتوها ، مانايي ها ، سكاها و سيمري ها . از اين چهار گروه ، اورارتوها از نظر تشكل سياسي و سازماندهي به صورت يك دولت و به جاي گذاردن آثار تمدني ، به ويژه معماري ، از ديگران شرايط ممتازتري داشته اند . اين دولت در حدود سده نهم ق.م. از اتحاد تعدادي از طايفه ها در پيرامون درياچه وان با مركزي به نام " توشيا " سامان گرفت . در زمانهاي بعد ، از يك سو تا درياچه وان و از سوي جنوب تا حوضه هاي رودخانه هاي دجله و بخش بالاي فرات و گه گاه بخش هايي از آذربايجان كنوني را در برداشت .
زبان اورارتويي را از گروه زبانهاي " آسياني " دانسته اند كه با زبان " هوريها " همگروه بوده است . مهمترين ايزد آنان " خالدي " نام داشت . اورارتوها در كار معماري ، فلزكاري و ايجاد كانالهاي آبياري توانمنديهاي بسيار داشتند . ساكنان سرزمين اورارتو در شكل بخشيدن به هنر دوران ماد و سپس هخامنشي ،چون ديگر اقوام ساكن فلات نقش موثري را بر عهده داشته اند . دولت اورارتو ، در آغاز دهه آخر قرن هفتم پيش از ميلاد به اطاعت اتحاديه مادها در آمد .

مانايي ها

مانايي ها از اقوام صاحب نام و نشاني بودند كه در ناحيه ماد آتروپاتن يا آذربايجان كنونی، در سده هاي نخستين هزاره اول پيش از ميلاد تا زماني كه جزيي از دولت بزرگ ماد گرديدند، از جمله دولتهاي منطقه اي به شمار مي رفتند. ويژگيهاي قومي جامعه مانايي را چنين دانسته اند : مقارن هزاره نخست ، مخلوطي از طوايف مهاجر و بومي – قفقازي و آريايي – به نام ماناي در نواحي جنوب شرقي درياچه اورميه تا حدود جنوب غربي خزر ، به خصوص بين حدود مراغه تا بوكان و سقز امروزي سكونت داشتند .
بيشتر پژوهشگران برآنند كه مانايي ها شامل اتحاداي از طوايف منطقه بودند و خود از گذشته جزئي از سازمانهاي حكومتي لولوبي – گوتي را تشكيل مي دادند . آنان با پيروزي بر ديگر اتحاديه هاي منطقه، دولت مانا را پايه گذاري كردند . آشوريها به طور بي امان ، در فرصتهاي مختلف براي حمله و غارت ، به سرزمين مانا حمله مي بردند و در هر يورش در پي ويرانگري خود ، جمعي را به اسارت مي گرفتند كه حضور صنعتگران و هنرمندان مانايي در ميان آنان، غنيمتي گرانبها براي آشوريان به شمار مي رفت. آنان از وجود اين اسرا در كار رونق شهرهاي آشور ، به ويژه نينوا بهره مي جستند . ميان مانايي ها و اورارتوها نيز با وجود پيوندهاي بسيار نزديك فرهنگي ، بر سر گسترش منطقه نفوذ سياسي درگيريهايي وجود داشت .
مانايي ها ، هم از نظر اقتصادي ، هم از نظر آفرينش آثار هنري ، صاحب توان و رشد فرهنگي والايي بودند . به همين دليل ، در زمان ايجاد حكومت قدرتمند ماد ، سرزمين مانا به اعتباري قلب و مهمترين كانون فرهنگ و تمدن امپراتوري را در بر گرفت .
مسلماً ماناي پيشين ، مركز اقتصادي و فرهنگي حكومت ماد بود . اين ناحيه از ديگر نواحي ماد از لحاظ اقتصادي پررونق تر بود و در آن ، آبادترين كشتزارها و بيشه ها وجود داشت .
مبناي اقتصاد مانا را دامپروري و گله داري تشكيل مي داد . مانايي ها در خلق آثار هنري ، در زمينه معماري و فلزكاري وسفالگري و به ويژه آثار تزيين طلا و آجرهاي نقش دار ، از اعتبار و هنروالايي برخوردار بودند . تاكنون ، در سه محل با انجام كاوشهاي باستان شناسي آثار با ارزشي كه به نام مانايي شهرت دارد به دست آمده است . اين سه محل ، عبارت اند از : زيويه ، حسنلو وقلايچي . قلعه زيويه در 54 كيلومتري جنوب شرقي سقز و در شمال روستايي به همين نام ، حسنلو در 9 كيلومتري شمال شرقي نقده و 12 كيلومتري جنوب غربي درياچه اوروميه و قلايچي در حومه بوكان واقع شده اند.
آثار هنري پرارزش و مشهور به دست آمده در زيويه و حسنلو ، از نظر نشان دادن پيشرفتهاي خيره كننده فرهنگ و تمدن فلات ايران در هزاره اول ق.م. داراي اهميتي بنيادين هستند . كاوشهاي انجام شده چند سال اخير در قلايچي و به دست آمدن بنايي كه به احتمال نيايشگاه مردم منطقه بوده است ، از نظر بيان ارزشهاي هنر معماري ، از جمله كاربرد آجرهاي نقش دار گوناگون، حكايت از تواناييهاي آفرينش هنري ساكنان بخش غربي ايران در هزاره اول ق.م. دارد. در حقيقت ، اين شيوه را از تمدن كهن تري در فلات، ( ايلاميان ) به ارث برده و آن را به اوج شكوفايي رسانده بودند .
دولت مانا دردهه نخست سده هفتم ق.م. جزئي از دولت بزرگ ماد به شمار مي رفت . دو گروه ديگر يعني سكاها و سيمري ها از نظر نژادي و زباني ، با مادها از يك بن و ريشه بودند . در حال حاضر با توجه به اطلاعات كمي كه در دست داريم ، غير ممكن است بتوانيم مادي ها را از سكايي ها و سيمري ها جدا نماييم . زيرا فرهنگ و تمدن اين اقوام كاملا" به هم بستگي داشته است . اين عقيده را هر تسفلد پس از مطالعه نقوش برجسته تخت جمشيد اظهار كرد و از آن دفاع نموده ، ولي امروزه ما با كمال اطمينان مي توانيم آن را بيان كنيم .

تاريخچه تکامل پرچم ايران

سرود اي ايران

پرچم ايران قبل از سال 1357

 

پرچم ايران بعد از سال 1357

 

تاريخچه تکامل پرچم ايران
پيشينه
نخستين تصوير بر روي پرچم ايران بعد از اسلام
افزوده شدن نقش خورشيد بر پشت شير
پرچم در دوران صفويان
پرچم در عهد نادرشاه افشار
دوره قاجارها پرچم چهارگوشه
اميرکبير و پرچم ايران
انقلاب مشروطيت و پرچم ايران
پرچم بعد از انقلاب

پيشينه

نخستين اشاره در تاريخ اساطير ايران به وجود پرچم، به قيام کاوه آهنگر عليه ظلم و ستم آژي دهاک(ضحاک) بر ميگردد. در آن هنگام کاوه براي آن که مردم را عليه ضحاک بشوراند، پيش بند چرمي خود را بر سر چوبي کرد و آن را بالا گرفت تا مردم گرد او جمع شدند. سپس کاخ فرمانرواي خونخوار را در هم کوبيد و فريدون را بر تخت شاهي نشانيد.

فريدون نيز پس از آنکه فرمان داد تا پاره چرم پيش بند کاوه را با ديباهاي زرد و سرخ و بنفش آراستند و دُر و گوهر به آن افزودند، آن را درفش شاهي خواند و بدين سان " درفش کاويان " پديد آمد. نخستين رنگهاي پرچم ايران زرد و سرخ و بنفش بود، بدون آنکه نشانه اي ويژه بر روي آن وجود داشته باشد. درفش کاويان صرفاً افسانه نبوده و به استناد تاريخ تا پيش از حمله اعراب به ايران،  بويژه در زمان ساسانيان و هخامنشيان پرچم ملي و نظامي ايران را درفش کاويان مي گفتند، هر چند اين درفش کاوياني اساطيري نبوده است.

محمدبن جرير طبري در کتاب تاريخ خود به نام الامم و الملوک مينويسد: درفش کاويان از پوست پلنگ درست شده، به درازاي دوازده ارش که اگر هر ارش را که فاصله بين نوک انگشتان دست تا بندگاه آرنج است 60 سانتي متر به حساب آوريم، تقريباٌ پنج متر عرض و هفت متر طول ميشود. ابولحسن مسعودي در مروج اهب نيز به همين موضوع اشاره ميکند.

به روايت اکثر کتب تاريخي، درفش کاويان زمان ساسانيان از پوست شير يا پلنگ ساخته شده بود، بدون آنکه نقش جانوري بر روي آن باشد. هر پادشاهي که به قدرت مي رسيد تعدادي جواهر بر آن مي افزود. به هنگام حملهٌ اعراب به ايران، در جنگي که در اطراف شهر نهاوند در گرفت درفش کاويان به دست آنان افتاد و چون آن را همراه با فرش مشهور " بهارستان " نزد عمربن خطاب خليفه مسلمانان، بردند وي از بسياري گوهرها، دُرها و جواهراتي که به درفش آويخته شده بود دچار شگفتي شد و به نوشته فضل الله حسيني قزويني در کتاب المعجم مينويسد: " امير المومنين سپس بفرمود تا آن گوهرها را برداشتند و آن پوست را سوزانيدند ".

با فتح ايران به دست اعراب - مسلمان، ايرانيان تا دويست سال هيچ درفش يا پرچمي نداشتند و تنها دو تن از قهرمانان ملي ايران زمين، يعني ابومسلم خراساني و بابک خرم دين داراي پرچم بودند.  ابومسلم پرچمي يکسره سياه رنگ داشت و بابک سرخ رنگ به همين روي  بود که طرفداران اين دو را سياه جامگان و سرخ جامگان مي خواندند. از آنجائي که علماي اسلام تصويرپردازي و نگارگري را حرام ميدانستند تا سالهاي مديد هيچ نقش و نگاري از جانداران بر روي درفش ها تصوير نمي شد.

نخستين تصوير بر روي پرچم ايران

در سال 355 خورشيدي ( 976 ميلادي ) که غزنويان، با شکست دادن سامانيان، زمام امور را در دست گرفتند، سلطان محمود غزنوي براي نخستين بار دستور داد نقش يک ماه را بر روي پرچم خود که رنگ زمينه آن يکسره سياه بود زردوزي کنند. سپس در سال 410 خورشيدي ( 1031 ميلادي ) سلطان مسعود غزنوي به انگيزه دلبستگي به شکار شير دستور داد نقش و نگار يک شير جايگزين ماه شود و از آن پس هيچگاه تصوير شير از روي پرچم ملي ايران برداشته نشد تا انقلاب ايران در سال (1979 ميلادي).

افزوده شدن نقش خورشيد بر پشت شير

در زمان خوارزمشاهيان يا سلجوقيان سکه هائي زده شد که بر روي آن نقش خورشيد بر پشت آمده بود، رسمي که به سرعت در مورد پرچمها نيز رعايت گرديد.  در مورد علت استفاده از خورشيد دو ديدگاه وجود دارد، يکي اينکه چون شير گذشته از نماد دلاوري و قدرت، نشانه ماه مرداد ( اسد ) هم بوده و خورشيد در ماه مرداد در اوج بلندي و گرماي خود است، به اين ترتيب همبستگي ميان خانه شير ( برج اسد ) با ميانهٌ تابستان نشان داده مي شود.  نظريه ديگر بر تاًثير آئين مهرپرستي و ميترائيسم در ايران دلالت دارد و حکايت از آن دارد که به دليل تقدس خورشيد در اين آئين، ايرانيان کهن ترجيح دادند خورشيد بر روي سکه ها و پرچم بر پشت شير قرار گيرد.

پرچم در دوران صفويان

در ميان شاهان سلسله صفويان که حدود 230 سال بر ايران حاکم بودند تنها شاه اسماعيل اول و شاه طهماسب اول بر روي پرچم خود نقش شير و خورشيد نداشتند. پرچم شاه اسماعيل يکسره سبز رنگ بود و بر بالاي آن تصوير ماه قرار داشت. شاه طهماسب نيز چون خود زادهً  ماه فروردين ( برج حمل ) بود دستور داد به جاي شير و خورشيد تصوير گوسفند ( نماد برج حمل ) را هم بر روي پرچمها و هم بر سکه ها ترسيم کنند.  پرچم ايران در بقيهً دوران حاکميت صفويان سبز رنگ بود و شير و خورشيد را بر روي آن زردوزي مي کردند. البته موقعيت و طرز قرارگرفتن شير در همهً اين پرچمها يکسان نبوده، شير گه  نشسته بوده، گاه نيمرخ و گاه رو به سوي بيننده.  در بعضي موارد هم خورشيد از شير جدا بوده و گاه چسبيده به آن.   به استناد سياحت نامهً ژان شاردن جهانگرد فرانسوي استفاده او بيرق هاي نوک تيز و باريک که بر روي آن آيه اي از قرآن و تصوير شمشير دوسر علي يا شير خورشيد بوده، در دوران صفويان رسم بوده است. به نظر مي آيد که پرچم ايران تا زمان قاجارها، مانند پرچم اعراب، سه گوشه بوده نه چهارگوش.

پرچم در عهد نادرشاه افشار

نادر که مردي خود ساخته بود توانست با کوششي عظيم ايران را از حکومت ملوک الطوايفي رها ساخته، بار ديگر يکپارچه و متحد کند. سپاه او از سوي جنوب تا دهلي، از شمال تا خوارزم و سمرقند و بخارا، و از غرب تا موصل و کرکوک و بغداد و از شرق تا مرز چين پيش روي کرد. در همين دوره بود که تغييراتي در خور در پرچم ملي و نظامي ايران بوجود آمد.  درفش شاهي يا بيرق سلطنتي در دوران نادرشاه از ابريشم سرخ و زرد ساخته مي شد و بر روي آن تصوير شير و خورشيد هم وجود داشت اما درفش ملي ايرانيان در اين زمان سه رنگ سبز و سفيد و سرخ با شيري در حالت نيمرخ و در حال راه رفتن داشته که خورشيدي نيمه بر آمده بر پشت آن بود و در درون دايره خورشيد نوشته بود:  " المک الله " سپاهيان نادر در تصويري که از جنگ وي با محمد گورکاني، پادشاه هند، کشيده شده، بيرقي سه گوش با رنگ سفيد در دست دارند که در گوشهً بالائي آن نواري سبز رنگ و در قسمت پائيتي آن نواري سرخ دوخته شده است. شيري با دم برافراشته به صورت نيمرخ در حال راه رفتن است و درون دايره  خورشيد آن بازهم " المک الله " آمده است. بر اين اساس ميتوان گفت پرچم سه رنگ عهد نادر مادر پرچم سه رنگ فعلي ايران است. زيرا در اين زمان بود که براي نخستين بار اين سه رنگ بر روي پرچم هاي نظامي و ملي آمد، هر چند هنوز پرچمها سه گوشه بودند.

دورهً قاجارها، پرچم چهار گوشه

در دوران آغامحمدخان قاجار، سر سلسلهً قاجاريان، چند تغيير اساسي در شکل و رنگ پرچم داده شد، يکي اين که شکل آن براي نخستين بار از سه گوشه به چهارگوشه تغيير يافت و دوم اين که آغامحمدخان به دليل دشمني که با نادر داشت سه رنگ سبز و سفيد و سرخ پرچم نادري را برداشت و تنها رنگ سرخ را روي پرچم گذارد. دايره سفيد رنگ بزرگي در ميان اين پرچم بود که در آن تصوير شير و خورشيد به رسم معمول وجود داشت با اين تفاوت بارز که براي نخستين بار شمشيري در دست شير قرار داده شده  بود. در عهد فتحعلي شاه قاجار، ايران داراي پرچمي دوگانه شد. يکي پرچمي يکسره سرخ با شيري نشسته و خورشيد بر پشت که پرتوهاي آن سراسر آن را پوشانده بود. نکته شگفتي آور اين که شير پرچم زمان صلح شمشير بدست داشت در حالي که در پرچم عهد جنگ چنين نبود.  در زمان فتحعلي شاه بود که استفاده از پرچم سفيد رنگ براي مقاصد ديپلماتيک و سياسي مرسوم شد. در تصويري که يک نقاش روس از ورود سفير ايران " ابوالحسن خان شيرازي " به دربار تزار روس کشيده، پرچمي سفيد رنگ منقوش به شير و خورشيد و شمشير، پيشاپيش سفير در حرکت است. سالها بعد، اميرکبير از اين ويژگي پرچم هاي سه گانهً دورهً فتحعلي شاه استفاده کرد و طرح پرچم امروزي را ريخت. براي نخستين بار در زمان محمدشاه قاجار ( جانشين فتحعلي شاه ) تاجي بر بالاي خورشيد قرار داده شد. در اين دوره هم دو درفش يا پرچم به کار مي رفته است که بر روي يکي شمشير دو سر حضرت علي و بر ديگري شير و خورشيد قرار داشت که پرچم اول درفش شاهي و دومي درفش ملي و نظامي بود.

اميرکبير و پرچم ايران
ميرزا تقي خان اميرکبير، بزرگمرد تاريخ ايران، دلبستگي ويژه اي به نادرشاه داشت و به همين سبب بود که پيوسته به ناصرالدين شاه توصيه مي کرد شرح زندگي نادر را بخواند. اميرکبير همان رنگ هاي پرچم نادر را پذيرفت، اما دستور داد شکل پرچم مستطيل باشد ( بر خلاف شکل سه گوشه در عهد نادرشاه ) و سراسر زمينهً پرچم سفيد، با يک نوار سبز به عرض تقريبي 10 سانتي متر در گوشه بالائي و نواري سرخ رنگ به همان اندازه در قسمت پائين پرچم دوخته شود و نشان شير و خورشيد و شمشير در ميانه پرچم قرار گيرد، بدون آنکه تاجي بر بالاي خورشيد گذاشته شود. بدين ترتيب پرچم ايران تقريباٌ به شکل و فرم پرچم امروزي ايران درآمد.

انقلاب مشروطيت و پرچم ايران

با پيروزي جنبش مشروطه خواهي در ايران و گردن نهادن مظفرالدين شاه به تشکيل مجلس،  نمايندگان مردم در مجلس هاي اول و دوم به کار تدوين قانون اساسي و متمم آن مي پردازند. در اصل پنجم متمم قانون اساسي آمده بود: " الوان رسمي بيرق ايران، سبز و سفيد و سرخ و علامت شير و خورشيد است"، کاملا مشخص است که نمايندگان در تصويب اين اصل شتابزده بوده اند. زيرا   اشاره اي به ترتيب قرار گرفتن رنگها، افقي يا عمودي بودن آنها، و اين که شير و خورشيد بر کدام يک از رنگها قرار گيرد به ميان نيامده بود. همچنين دربارهً وجود يا عدم وجود شمشير يا جهت روي شير ذکري نشده بود.  به نظر مي رسد بخشي از عجلهً نمايندگان به دليل وجود شماري روحاني در مجلس بوده که استفاده از تصوير را حرام مي دانستند. نمايندگان نوانديش در توجيه رنگهاي به کار رفته در پرچم به استدلالات ديني متوسل شدند، بدين ترتيب که مي گفتند رنگ سبز، رنگ دلخواه پيامبر اسلام و رنگ اين دين است، بنابراين پيشنهاد مي شود رنگ سبز در بالاي پرچم ملي ايران قرار گيرد. در مورد رنگ سفيد نيز به اين حقيقت تاريخي استناد شد که رنگ سفيد رنگ مورد علاقهً زرتشتيان است، اقليت ديني که هزاران سال در ايران به صلح و صفا  زندگي کرده اند و اين که سفيد نماد صلح، آشتي و پاکدامني است و لازم است در زير رنگ سبز قرار گيرد.  در مورد رنگ سرخ نيز با اشاره به ارزش خون شهيد در اسلام، بويژه امام حسين و جان باختگان انقلاب مشروطيت به ضرورت پاسداشت خون شهيدان اشاره گرديد. وقتي نمايندگان روحاني با اين استدلالات مجباب شده بودند و زمينه مساعد شده بود، نوانديشان حاضر در مجلس سخن را به موضوع نشان شير و خورشيد کشاندند و اين موضوع را اين گونه توجيه کردند که انقلاب  مشروطيت در مرداد (سال 1285 هجري شمسي 1906 ميلادي) به پيروزي رسيد يعني در برج اسد(شير). از سوي ديگر چون اکثر ايرانيان مسلمان شيعه و پيرو علي هستند و اسدالله از القاب حضرت علي است، بنابراين شير هم نشانهً مرداد است و هم نشانهً امام اول شيعيان در مورد خورشيد نيز چون انقلاب مشروطه در ميانهً ماه مرداد به پيروزي رسيد و خورشيد در اين ايام در اوج نيرومندي و گرماي خود است پيشنهاد مي کنيم خورشيد را نيز بر پشت شير سوار کنيم که اين شير و خورشيد هم نشانهً علي باشد هم نشانهً ماه مرداد و هم نشانهً چهاردهم مرداد يعني روز پيروزي مشروطه خواهان و البته وقتي شير را نشانهً پيشواي امام اول بدانيم لازم است شمشير ذوالفقار را نيز بدستش بدهيم.   بدين ترتيب براي اولين بار پرچم ملي ايران به طور رسمي در قانون اساسي به عنوان نماد استقلال و حاکميت ملي مطرح شد. در سال 1336 منوچهر اقبال، نخست وزير وقت به پيشنهاد هياًتي از نمايندگان وزارت خانه هاي خارجه، آموزش و پرورش و جنگ طي بخش نامه اي ابعاد و جزئيات ديگر پرچم را مشخص کرد. بخش نامهً ديگري در  سال 1337 در مورد تناسب طول و عرض پرچم صادر شد و طي آن مقرر گرديد طول پرچم اندکي بيش از يک برابر و نيم عرضس باشد.

پرچم بعد از انقلاب
در اصل هجدهم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران مصوب سال 1358 (1979 ميلادي) در مورد پرچم گفته شده است که پرچم جمهوري اسلامي از سه رنگ سبز، سفيد و سرخ تشکيل مي شود و نشانهً جمهوري اسلامي (تشکيل شده با حروف الله اکبر) در وسط آن قرار دارد.

سیری مجمل در گذشته های دور و نزدیک موسیقی ایران زمین

سیری مجمل در گذشته های دور و نزدیک موسیقی ایران زمین

ژوئن 27, 2007 at 1:09 ق ظ (Uncategorized)

موسیقی ایران از مادها تا هخامنشی

از گذشتۀ موسیقی ایران اطلاع زیادی در دست نیست، ولی بعضی از اسناد و مدارکی در دست است که می توان بر اساس ان تخمین زد که موسیقی ایران حداقل به دوران “مادها” بر می گردد و مهم ترین مدرک موجود کتاب زرتشت، “اوستا” می باشد که بخش مهمی از این کتاب را “گات ها” تشکیل داده اند. هر یک از گات ها مجموعه ای از اشعار و سرودهایی بوده که در راستای اهداف مذهبی یا اجتماعی خاص جاری شده و به تناسب مفاهیم موجود، گاتها دارای اهنگ خاص بوده، و این نیایش ها به همراه اهنگ خاصی اجرا می شده و از طرفی چون زرتشت حدودآ در دورۀ مادها می زیسته، پس با اطمینان می توان از حضور موسیقی اوازی و سازی در ان دوران از تاریخ ایران زمین سخن گفت.   تندیس های کشف شده از شوش هم دلالت بر این دارد که سازهای دف، چنگ، تنبور و انواع سازهای بادی، حداقل هزار سال پیش از میلاد در این سرزمین در مراسم مختلف مورد استفاده بوده است.

تاریخ موسیقی ایران از هخامنشی تا قاجار

در دوران هخامنشی بنا بر انچه که برخی مورخین بزرگ مانند هرودوت گفته اند، موسیقی در جنگ های کورش بزرگ نقش حساسی را به عهده داشته است. کزنفون، مورخ یونانی در کتاب خصایص کورش می گوید: کورش هنگام حمله به اشور سرودی را اغاز کرد، انگاه سپاه بزرگ او هم به پیروی از این پادشاه بزرگ سرود خواندند و انگاه جنگ را اغاز کردند. و در بخش دیگر می گوید: نیمه شب کورش دستور داد تا سردار سپاه در جلوی صفوف قرار گیرد و سرود مخصوص بخواند و انگاه تمامی سپاه با او در هنگام حمله سرود بخواندند. 

در دورۀ اشکانیان (پارت ها) نیز وجود بعضی اثار باستانی مؤید وجود موسیقی در ان دوران است که مهم ترین انها اثر بسیار نفیس بر جا مانده از این دوره در منطقۀ نساء (سرزمین خراسان بزرگ که بخش های به جا مانده از ان اینک درگز، قوچان، بجنورد و … می باشند)، نقشی است بر روی یک ساتگین و این شاخ نشاندهندۀ تصویر مردی است که در حال بردن گوسفندی است و دو نوازنده، که یکی چنگ و دیگری سازی بادی دارد، وی را همراهی می کنند. 

در دورۀ ساسانیان با توجه به اینکه پادشاهان نسبت به توسعۀ تمدن ایران علاقه داشتند، موسیقی را به عنوان یکی از مهم ترین عناصر فرهنگ و تمدن در این دوره از تاریخ ایران معرفی کردند و این هنر در این دوره بسیار پیشرفت کرد و بنا به قول مورخین این دوره، دوران طلایی موسیقی ایران بوده است. جالب توجه است که در زمان حکومت اردشیر بابکان مردم از لحاظ اجتماعی به طبقاتی تقسیم شده بودند که موسیقی دانان در طبقه ای ممتاز و ویژه قرار گرفته بودند؛ این طبقه بندی به عنوان قانون کشوری در امده بود و تا مدتها بعد از ان هم ادامه داشت. عظمت موسیقی این دوران که بر اساس توجه پادشاهان این سلسله باعث ایجاد انگیزه و رشد و شکوفایی موسیقی شد، همواره با نام های بزرگی چون باربد، بامشاد، رامتین، نکیسا و … همراه می باشد. کریستین سن، خاورشناس دانمارکی در کتاب “ایران در زمان ساسانیان” نوشته است: باربد موسیقی دان برای هفت روز هفته و سی روز ماه و سیصد و شصت و پنج روز سال نغماتی متفاوت ساخته بود که بیشتر نغمات فعلی از انها اقتباس شده است. در دیوان منوچهری، خسرو و شیرین نظامی و اثار بعضی نویسندگان عرب از اوازها و یا نام قطعاتی مختلف یاد شده است، مانند: تخت اردشیر، هفت گنج، تخت طاقدیس، گلریز، خسروانی، زیر افکن، نوروز، نهفت، گنج باداور، نوروز بزرگ، که هر یک نشان دهندۀ شکوه و جلال خسرو پرویز بوده، یا نشان دهندۀ ثروت و پیروزیهای ایرانیان، و یا جشن ها و فصل های مختلف، بویژه فرا رسیدن بهار. در کتاب خسرو و شیرین از نظامی می خوانیم:

نشسته باربد بربط گرفته                           جهان را چون فلک در خط گرفته

نکیسا نام مردی بود چنگی                       ندیم خاص خسرو  پیر زنگی

از این سو باربد چون بلبل مست                  ز دیگر سو نکیسا چنگ در دست

نکیسا بر طریقی کان صنم خواست            فرو خواند این غزل در پردۀ راست

شکفته چون گل نوروز خوش رنگ             به نوروز این غزل در ساخت با چنگ

به اواز حزین چون عذرخواهان                  روان کرد این غزل را در سپاهان

در ان پرده که خواندندش حصاری              چنین بکری براورد از عماری

نکیسا در ترنم جادویی ساخت                  پس انگه این غزل در راهوی ساخت 

پس از ظهور اسلام و ایجاد ارتباط وسیع و فراگیر بین کشورهایی که تحت فرمان حکومت اسلامی بودند، تاثیر گذاری و تاثیر پذیری فرهنگی، جوامع مختلف را به هم نزدیک تر کرد و یکی از دلایل این مهم این است که در این دوران دانشمندان (از جمله موسیقی دانان) اثار خود را در جهت بهره برداری بین المللی به زبان عربی نگارش کردند.

بنا به اعتقاد ابن خلدون مورخ بزرگ، دوران خلفای عباسی، دوران رشد و شکوفایی موسیقی در حکومتهای اسلامی می باشد. از مهم ترین وقایع این دوران می توان از تأسیس هنرستان موسیقی در اندلس نام برد که توسط زریاب بنیان شد و در واقع با تأسیس این مرکز، موسیقی ایران و به طور کلی موسیقی شرق در اسپانیا معرفی و ترویج شد. از موسیقی دانهای برجستۀ این دوران می توان از ابن سینا، فارابی و خوارزمی یاد کرد که هر سه از دانشمندان بزرگ ایران بوده و در رشتۀ موسیقی دانش نامه داشته اند. فارابی اولین دانشمندی است که کتابی کاملآ علمی در زمینۀ موسیقی نوشت و او اولین کسی است که با تحقیق در اثار پیشینیان نسبت های ریاضی صدا را معین کرد. در دوران حملۀ مغولها، به نام خواجه نصیر طوسی بر می خوریم که در نجوم و ریاضی متخصص بوده و در زمینۀ موسیقی نیز صاحب رساله بوده است، و نیز عبدالقادر مراغه ای یکی دیگر از بزرگان موسیقی این دوران می باشد. نکتۀ قابل توجه در اثار مراغه ای این است که بیشتر تألیفات او به زبان فارسی نگارش شده است. کتابهای شرح ادوار و مقاصد الالحان و جامع الالحان از تألیفات اوست.

در دوران صفوی موسیقی تنزل پیدا کرد و بنا به قول فارمر، “از موسیقی عصر صفوی اطلاع چندانی در دست نیست، و فقط در عصر شاه عباس، موسیقی سازی برای خود جایگاهی داشته و شاه عباس خود نوازنده، خواننده، تصنیف ساز و اهل موسیقی بوده است و بعضآ در خلوت خود می خوانده.” در دوران افشاریه و اوایل قاجار، لشکرکشی های داخلی و خارجی انقدر شدت داشته که دیگر محلی برای رونق بازار موسیقی باقی نمانده است.

اما در دوران ناصری، با فضای بازی که در دربار پیش امد نوازندگانی پیدا شدند که بزرگترین ایشان میرزا علی اکبر فراهانی بوده است و انچه موسیقی سنتی کنونی ایران معرفی می شود، توسط این استاد و بعد خانوادۀ او به ما رسیده است.

با ترویج خط موسیقی در کشور توسط کلنل وزیری، اثار موسیقی که از پدران ما به ارث رسیده بود، در روایت های مختلف ثبت و ضبط شد و اولین تاریخ مدون موسیقی ایران شکل گرفت.

*بخشی از تحقیق ((گفتاری در موسیقی سنتی ایران))

گرداورنده: هما میوانی، کلاس اول راهنمایی، 1384، شهرستان قوچان

شهر سخته

تاریخچه تحقیقات

کلنل بیت، یکی از ماموران نظامی بریتانیا از نخستین کسانی است که در دوره قاجار و پس از بازدید از سیستان به این محوطه اشاره کرده و نخستین کسی است که در خاطراتش این محوطه را شهر سوخته نامیده و آثار باقیمانده از آتش سوزی را دیده است. پس از او سر اورل اشتین با بازدید از این محوطه در اوایل سده حاضر، اطلاعات مفیدی در خصوص این محوطه بیان کرده است. بعد از او شهر سوخته توسط باستان‌شناسان ایتالیایی به سرپرستی مارتیسو توزی از سال ۱۳۴۶ تا ۱۳۵۷ مورد بررسی و کاوش قرار گرفت. این شهر یکی از آثارتاریخی استان سیستان و بلوچستان به شمار می آید.

جغرافیا و محیط زیست شهر سوخته

بر مبنای یافته‌های باستان شناسان شهر سوخته ۱۵۱ هکتار وسعت دارد و بقایای آن نشان می‌‌دهد که این شهر دارای پنج بخش مسکونی واقع در شمال شرقی شهر سوخته، بخش‌های مرکزی، منطقه صنعتی، بناهای یادمانی و گورستان است که به صورت تپه‌های متوالی و چسبیده به هم واقع شده اند. هشتاد هکتار شهر سوخته بخش مسکونی بوده است. تحقیقات نشان داده است این محوطه بر خلاف اکنون که محیط زیست کاملاً بیابانی دارد و فقط درختان گز در آنجا دیده می‌‌شود، در پنج هزار سال قبل از میلاد منطقه‌ای سبز و خرم با پوشش گیاهی متنوع و بسیار مطلوب بوده و درختان بید مجنون، افرا و سپیدار در آنجا فراوان وجود داشته است. در آن دوران نیز این منطقه بسیار گرم بوده، اما آب رودخانه هیرمند و شعباتش به خوبی زمین‌های کشاورزی شهر سوخته را سیراب می‌‌کرده است. دریاچه هامون در ۳۲۰۰ قبل از میلاد دریاچه‌ای بزرگ و پرآب بوده و رودها و شاخه‌های قوی از آن منشعب می‌‌شده و در اطراف آن نیزارهای وسیعی وجود داشته است. در بررسی‌های منطقه‌ای در اطراف شهر سوخته بستر رودخانه‌های مختلف و آبراه‌هایی پیدا شده که به مزارع کشاورزی شهر سوخته آب می‌‌رسانده اند. در اولین فصل کاوش در شهر سوخته کوچه‌ها و خانه‌های منظم، لوله کشی آب و فاضلاب با لوله‌های سفالی پیدا شد که نشان دهنده وجود برنامه ریزی شهری در این شهر است.

 

منطقه گورستان

از سال1376 تا 1383 تعداد 14 گمانه به مساحت تقريبی 2300 متر مربع در گورستان شهر ،حفار ی شده و در نتيجه 310 گور كشف شده است. طی كاوش های بعمل آمده توسط باستان شناسان ،برخی از مردم شهر سوخته را با لباس و پارچه كفنی دفن می كرده اند.در تعدادی از قبرها، آثار پارچه در روی بدن اجساد مردگان ديده می شود. پارچه ها به سه شكل مختلف در قبرها ديده می شود.

·                     به صورت كفن ،كه مرده ها را در آن می پيچيده اند.

·                     به شكل لباس زير انداز و رو انداز .

·                     كف قبر فرش شده و مرده را با لباس در آن می گذاشتند.

اشياء سفالی اصلي ترين موادی هستند كه تقريبا در همه قبرها وجود دارند در كنار اين دسته از اشياء ،هدايای ديگری ساخته شده از سنگ،چوب، پارچه در قبور ديده می شود.

 

صنعت و مشاغل در شهر سوخته

شهر سوخته مرکز بسیاری از فعالیت‌های صنعتی و هنری بوده، در فصل ششم کاوش در شهر سوخته نمونه‌های جالب و بدیعی از زیورآلات به دست آمد. در جریان حفاری‌های فصلهای گذشته در شهر سوخته مشخص شد که با توجه به صنعتی بودن شهر سوخته و وجود کارگاه‌های صنعتی ساخت سفال و جواهرات در این منطقه، ساکنان شهر سوخته از درختان موجود در طبیعت محوطه برای سوخت استفاده می‌‌کرده اند. شهر سوخته مرکز بسیاری از فعالیت‌های صنعتی و هنری بوده، در فصل ششم کاوش در شهر سوخته نمونه‌های جالب و بدیعی از زیورآلات به دست آمد.

باستان شناسان با یافتن مهره‌ها و گردنبندهایی از لاجورد و طلا در یک گور در باره روشهای ساخت ورقه‌ها و مفتول‌های طلایی به تحقیق پرداختند و دریافتند صنعتگران شهر سوخته با ابزار بسیار ابتدایی ابتدا صفحه‌های طلایی بسیاز نازک به قطر کمتر از یک میلیمتر تهیه کرده و بعد آنها را به شکل لوله‌های استوانه‌ای درمی آوردند و پس از اتصال دو سوی ورقه‌ها به یکدیگر مهره‌های سنگ لاجورد را در میان آن قرار می‌‌دادند. در شهرسوخته انواع سفالینه‌ها و ظروف سنگی، معرق کاری، انواع پارچه و حصیر یافت شده که معرف وجود چندین نوع صنعت، به ویژه صنعت پیشرفته پارچه بافی در آنجاست. تاکنون ۱۲ نوع بافت پارچه یکرنگ و چند رنگ و قلاب ماهیگیری در شهر سوخته به دست آمده و مشخص شده مردم این شهر با استفاده از نیزارهای باتلاق‌های اطراف هامون سبد و حصیر می‌‌بافتند و از این نی‌ها برای درست کردن سقف هم استفاده می‌‌کردند. صید ماهی و بافت تورهای ماهیگیری نیز از دیگر مشاغل مردمان شهر سوخته بوده است. شهر سوخته بدون شك جز شهرهاي بسيار پيشرفته زمان خود بوده است. اين نكته نه تنها در بقاياي آثار معماري و كارهاي ظريف دستي وصنعتي ديده مي شود بلكه در سازمان دهي اجتماعي شهر نيز ديده مي شود. شهر سوخته دارای تشكيلات منظم و مرتبی بوده است.آثار باقی مانده نشان دهنده اين امر است كه در اين شهر طی هزاره سوم پيش از ميلاد، دارای يك نظام مرتب و منظم آبرسانی،تخليه فاضلاب ودانش پزشكی بوده تا آن حد كه پزشكان اين شهر نه تنها از علومی چون شكسته بندی آگاه بوده اند ،بلكه می توانسته اند به اجرای اعمال شگفت انگيز جراحی مغز دست بزنند. از سوي ديگر پيدا شدن تنها لوح نوشته دوران آغاز ايلامی اين شهر،همراه با آثار مهرها ، نشان از ارتباطات تجاری و كنترل اقتصادی منطقه از سوی اين جامعه دارد .

در يك تقسيم بندی كلی ، اشياء پيدا شده را می توان به گروهای زير تقسيم كرد.

·                     اشياء زينتی

·                     اشياء آيينی

·                     اشياء مربوط به مشاغل

·                     اشياء مورد استفاده در زندگانی روزمره

·                     مواد غذايی

گنبد سرخی که به زردی می گراید

گنبد سرخی که به زردی می گراید

یکی از شاهکارهای هنر معماری دوره اسلامی گنبد سرخ مراغه است.آرامگاهي كه امروز تحت نام گنبد سرخ شناخته شده  قسمت خارجي پوشش آن از ميان رفته و در جداره‌هايش سوراخهائي براي روشنائي تعبيه كرده‌اند، و به اين مناسبت قسمتي از كتيبه‌هاي آن خراب شده. و قسمتهاي پائين بنا به هم ريخته و بيم آن ميرود كه رطوبت در آن اثر كند و آرامگاه را از پا بيندازد. با اين حال اين بناي نيمه خراب بسيار زيبا است و شايد از بسياري از كاخهاي مجللي كه امروز به سبك خارجي در تهران ساخته مي‌شود زيباتر است

فقط براي اينكه خوانندگان اطلاع پيدا كنند تا چه اندازه معماران ايراني در آن زمان در كار خود ذوق و سليقه  بكار برده‌اند قسمتي از طرح ديوار گوشه شرقي اين بنا نشان داده مي‌شود اگر كسي در حال حاضر مي‌خواست آرامگاهي بسازد قطعاً آنقدر هنر در گوشه ديوار آن به خرج نمي‌داد. اين طرح پيچيده و دقيق به قدري با تناسب و موزون است كه خود به منزله شاهكاري از هنر معماري است.

		گوشه نماي خارجي اين طرح را نشان مي‌دهد و عبارت از نيمه ستوني است كه با آجر تراشيده ساخته شده و به قدري هنر در آن بكار رفته كه به صورت شاهكاري از هنر آجر تراشي درآمده است. آجر تراشي از ابتكارات معماران ايراني است و در كشورهاي ديگر معمول نبوده است. آجرهاي قرمز را به قطعات مورد نظر مي‌تراشيدند و روي بنا كار مي‌گذاشتند و بوسيله فرورفتگي و پيش‌آمدگي‌ها، نقوش و تزئيناتي ايجاد مي‌نمودند كه روي ديوار سايه و روشن مطبوعي ايجاد مي‌كرد. اينطور بنظر مي‌رسد كه فن آجر تراشي از قرن پنجم در ايران معمول گرديد و يكي از نمونه‌هاي خوب آن، برج سلطان مسعود سوم در غزنه مي‌باشد كه تاريخ 508 دارد. سر در ورود اين بنا را نشان ميدهد. هشتصد سال گذشت زمان اين سر در را به حال خرابه‌اي در آورده ولي به آساني مي‌توان وضع آنرا در موقعيكه هنوز خراب نشده بود در نظر مجسم كرد.

		بالاي در ورود طاق نماي كوچك، يا قوس شكسته، كه آن نيز از ابتكارات معماران ايران است، ديده مي‌شود. نيمرخ نواري قوس بسيار مشكل و پيچيده است و قابل مقايسه با نيمرخ گوشه‌هاي ديوارهاي بنا است. داخل اين قوس با آجر تراشيده نقشي به صورت دايره‌هاي متقاطع بوجود آورده‌اند و براي نخستين بار كاشيهاي تراشيده نيز بكار رفته است . اين نقش مركزي در داخل كتيبه‌اي كه به خط كوفي نوشته شده قرار گرفته است. متن كتيبه نيز در آجر تراشيده شده و چون كم رنگتر از زمينه آن است به خوبي نمايان گرديده. كتيبه گنبد سرخ (543 هجري) از نظر زيبايي و تناسب به پاي كتيبه هاي برج سلطان مسعود در غزنه (508 هجري) نمي‌رسد. با اين حال براي اينكه تمام مطلب مورد لزوم در بالاي سر در جاي داده شود سليقه و ذوقي بكار برده شده. خطوط معمول در قرن پنجم و ششم در روي ساختمان عبارت:

	امر ببناء هذه القبه الامير الارئيس العالم فخرالدين عماد الاسلام قوام آذربايجان ابوالعز عبدالعزيز بن محمود بن سعد يديم الله علاه. در داخل دو لچكي كه در بالاي قوس شكسته قرار دارد از كاشي هاي فيروزه اي استفاده كرده با تركيب آن  با رنگ قرمز آجر نماي گنبد سرخ را مبدل به يك صفحه مينائي شبيه به صفحات كتب مصور هم دوره خود نموده است. كتيبه ديگري در بالاي لچكها قرار گرفته كه تاريخ ساختمان بنا نيز از روي آن معلوم مي‌شود  بني المشهد في الحادي عشره من شوال سنه اثنين و اربعين و خمسمائه. از كتيبه‌هاي مذكور در بالا چنين بر مي‌آيد كه اين آرامگاه براي عبدالعزيز بن محمود بن سعد قوام آذربايجان ساخته شده و ساختمان آن در تاريخ 542 به پايان رسيده.

هنر آجر تراشي و تزيين ابنيه بوسيله آجرهاي تراشيده كه از قرن پنجم هجري در ايران معمول گرديد تا اواخر قرن ششم راه تكامل خود را پيمود. در آن تاريخ گچ‌بري جاي آجر تراشي را گرفت و محرابهاي زيبا از گچ‌بريده در مسجد جامع اصفهان و مسجد ورامين و مسجد جامع اردستان و قزوين و بسياري از نقاط ديگر ايران ساخته شد.   از اوايل قرن نهم هجري كاشي تراشي در ساختمانها معمول شد و بناي در امام و آرامگاه هارون در اصفهان بهترين نمونه‌هاي كاشي هاي فوق در زمان گذشته مي‌باشد.این گنبد امروزه یاری دستان  با همت مرمت گران و باستان ژوهان کشور را میطلبد تا از ویرانی رهایی یابد و سرخی ان به زردی نگراید

+ نوشته شده در  شنبه دهم آذر 1386ساعت   توسط وارنا  |  یک نظر

وصیت نامه داریوش به...

هرگز دوستان و ندیمان خود را به کارهای مملکتی نگمار برای آنها همان مزیت دوست بودن با تو کافی است چون اگر دوستان و ندیمان خود را به کارهای مملکتی بگماری و آنان به مردم ظلم کنند و استفاده نامشروع نمایند نخواهی توانست آنها را به مجازات برسانی

+ نوشته شده در  چهارشنبه هفتم آذر 1386ساعت   توسط وارنا  |  یک نظر

یک سبد سوسن چلچراغ تقدیم به شما

<نام کورش بزرگ و سرافرازی ايرانيان در امريکا جاودانه شد

 

نام کورش بزرگ و سرافرازی ايرانيان در امريکا جاودانه شد

برای نخستين بار بنای يادبود فرمان کورش در يک پارک عمومی برپا شد

• بزرگداشت کورش برای آن نيست که او شاهنشاه يا کشورگشا و يا بنيانگذار نخستين امپراطوری تاريخ بود.  کورش را از آن به دير مغان و کليسا و کنشت عزيز ميدارند که آتش آزادگی و آزادی خواهی برای همگان را همواره در دل و جان خود زنده نگاه ميداشت

دکتر بديع بديع الزمانی

 

 روز يکشنبه هفتم فروردين يکهزارو سيصد و هشتاد و چهار خورشيدی برابر با بيست و هفتم ماه مارس سال دوهزار ميلادی گوئی طبيعت و خورشيد و فلک همگی در کار بودند تا زيباترين و دلپذيرترين روز بهاری را برای گراميداشت کورش بزرگ در شهر سن ديه گو در جنوب کليفرنيا فراهم آورند.

انديشه برپائی بنای يادبود کورش بزرگ از ديرزمان در سر بسياری از ايرانيان و حتی غير ايرانيان در سراسر گيتی بوده است.  آگاهيم که برخی برآنند که پيکره ای از اين ابرانسان را به بزرگی پيکره فرشته آزادی امريکا در بندر حيفا در کشور ايسرائل برپا سازند.

 

بزرگداشت کورش برای آن نيست که او شاهنشاه يا کشورگشا و يا بنيانگذار نخستين امپراطوری تاريخ بود.  کورش را از آن به دير مغان و کليسا و کنشت عزيز ميدارند که آتش آزادگی و آزادی خواهی برای همگان را همواره در دل و جان خود زنده نگاه ميداشت.  هرودوت، تاريخ نويس يوناني، از فراتر از دوهزاروپانصد سال پيش گزارش ميدهد که کورش شاهنشاهی دادگستر بود که با مردم سرزمينهای زير فرمان خود با احترام  رفتار ميکرد، که فرهنگ و آداب و رسوم آنان را ارج می نهاد، که باورها، آئين ها و دينهای گوناگون آنها را محترم ميداشت و هيچگاه نميکوشيد زبان، دين وآئين و فرهنگ خود را بر آنان تحميل کند.  به مردم و خواسته های آنان گوش فرا ميداد و چنانچه پيشنهاد سازنده ای ارائه ميدادند، آنان را می ستود.  هرودوت می افزايد: "مردم سراسر شاهنشاهی ايران کورش را " پدر" می ناميدند.

 

کورش در نخستين روز پيروزی بر پادشاه ستمگر بابل، اعلام صلح نمود، مردم اقوام و تيره های گوناگون از جمله پيروان آئين يهود را آزاد ساخت، دارائی های آنانرا بديشان بازگرداند، اجازه داد هر دسته نيايشگاه خود را داشته باشد، و يوغ شرم آور بردگی را از گردن شمار زيادی از مردم دربند برداشت.  دنيای آن زمان  در پاسخ اينهمه آزادگی و آزادی خواهی و انسانيت کورش، کارهای وی را تا بدانجا ارج نهاد که نامش شانزده بار در تورات به نيکی برده شد وکورش "دست راست خداوند" نام گرفت.

 

ياد آوری و آموختن و آموزاندن انديشه های کورش بزرگ مبنی بر آزادگي، برابری حقوق، مهرباني، تحمل و احترام به دين و آئين و عقايد و فرهنگ ديگران ديرزمانی در دل بسياری از ايرانيان شهر سن ديه گو نيز جای داشت.  پس از ساخته شدن خانه ايران در بلبوآ پارک که بزرگترين پارک و گردشگاه جنوب کليفرنيا بشمار ميرود، هموندان خانه ايران و ديگر ايران دوستان شهر همگی برآن شدند تا نمونه فرمان کورش را (که اصل آن در موزه بريتانيا نگاهداری ميشود) در جلوی خانه ايران در برابرديد همگان قرار دهند.

 

همکاری آغاز گشت و هر کسی گوشه ای از بار اين مهم را بر دوش گرفت: هموندان خانه ايران که در اينکار پيشگام بودند، کوشش خستگی ناپذيری را به سرکردگی آقايان مهندس عظيمي، رئيس پيشين، و  محمود صنعتي، رئيس کنونی خانه، آغاز کردند.  نيک مرد ثروتمندی که هميشه کوشيده است نيکوکاريهايش گمنام بماند، هزينه چند ده هزار دلاری کار را پرداخت.  آقای مارودين ابراهيم زاده، هنرمند برجسته و والای پيکره ساز که از هم ميهنان گرانقدر آشوری نژاد ميباشد، با جان و دل ساختن نمونه فرمان را بدون هيچگونه دستمزد داوطلب شد. از سوی ديگر   تلاش سياسی برای گرفتن پروانه را تنی چند به رهبری آقای کورش هنگ آفرين دنبال کردند.

سال پيش، بنا به درخواست نويسنده اين سطور، شهردار و اعضاء انجمن شهر سن ديه گو در يک نشست رسمی بار ديگر نوروز را رسما روز دوستی ايرانيان و امريکائيان نامگذاری کردند. در مراسم دريافت فرمان کتبی مربوطه از شهردار، نمونه ای از فرمان کورش که از سنگ منطقه آرامگاه وی در پارس ساخته شده و بر روی يک پلاک نفيس همراه با ترجمه انگليسی فرمان نصب شده بود، به نمايندگی از ايرانيان و به نشانه سپاس، به شهردار و مردم شهر اهداء شد.  در سخنرانی متقابل، ضمن ابراز قدرشناسي، بار ديگر و بطور رسمی از مقامات نامبرده درخواست نمودم که از کار ايجاد بنای يادبود کورش بزرگ در پارک بزرگ شهر و صدور پروانه مورد نياز پشتيبانی کنند.  اين نکته همواره  در ديدارهای جداگانه با مقامات مزبور نيز هر بار به آنها گوشزد و يادآوری  ميشد.  سازمانهای فرهنگی و اجتماعی ديگر هم هرکدام به گونه ای از اين کار افتخارآفرين پشتيبانی نمودند.

 

سرانجام روز سرافرازی فرا رسيد و شهردار امريکائی شهر ما با افتخار از بنای کورش  پرده برداری کرد و بدينگونه نمونه استوانه ای شکل فرمان کورش به بزرگی بيست و يک اينچ يا نيم متر همراه با برداشتی از متن فرمان به زبان انگليسی بر روی تخته سنگ خارای صيقل شده ای بسيار زيبا برای هميشه برای ديدن ميليونها نفری که هر سال به اين پارک زيبا می آيند، جلوه گر شد.   آنچه موجب افزايش شادی بيش از يک هزار ايرانی حاظر شد اين بود که شهردار و اعضاء انجمن شهر طی فرمانی ، اين روز را "روز کورش  بزرگ" ناميدند.

   

اميد آنکه سازمانها و گروه های فرهنگی و ايرانيان  آزاده و پشتيبان حقوق بشر در شهرهای گوناگون در سراسر گيتی کار پيشگامانه سن ديه گو را دنبال کنند و روزی فرا رسد که پيام انسان دوستانه کوروش در پارکها و دانشگاهها و مراکز پر رفت و آمد گوشه و کنار  دنيا يادآور تحمل و احترام انسانها به يکديگر و مايه سرافرازی ايرانيان گردد.  نکته جالب توجه اينستکه  معمولا قالب چنين آثار هنری فقط برای يک بار مورد استفاده قرار ميگيرد، اما هنرمند گرامی مارودين ابراهيم زاده موافقت نموده قالب اين اثر را برای تسهيل کار افراد و سازمانهائی که تمايل به برپائی بنای يادبود کورش بزرگ در هر نقطه دنيا دارند را آماده نگاه دارد.  وسيله ارتباطی در اين مورد پست الکترونيکی ( ای ميل) زير ميباشد:

معرفي به دوستان

 

نوشته شده توسط آرش در  جمعه ۲۸ مرداد ۱۳۸۴  و ساعت 13:39	( 9 ) نظر

 

  <كورش بزرگ و منشور ازادى

 

كورش كبير سر سلسله پادشاهان هخامنشى شاهى ازاده و مردم دوست بود. افتخارات زيادى براى ايران كسب كرد. كشورهاى ليدى و بابل را فتح كرد و در بابل شنيد كه بخت النصر پادشاه ان كشور هزاران نفر از يهوديان را از سرزمين هاشان تبعيد كرده و به بابل اورده و به كارهاى سخت واداشته است. (كارى كه امروزه برعكس دولت اسرائيل با اعراب فلسطينى مى كند). مى گويند روزى پيرمردى يهودى خود را به كورش رساند و با حالى زار گفت ما از اهالى اورشليم هستيم و براى خود دينى مستقل و معابدى اباد و كشورى وسيع داشتيم ولى بخت النصر تمام معابد ما را ويران كرد و مردان ما را كشت و هزاران نفر از ما را از سرزمين هامان اواره نمود و به بابل اورد، من در كتب قديمى خوانده ام كه از مشرق زمين نجات دهنده اى ظهور مى كند و ما را از اسارت و در به درى مى رهاند. اكنون چشم اميد ما به شاه ايران است و به خود بشارت مى دهيم كه نجات دهنده ما تو خواهى بود.
كورش گفت: به تو اطمينان مى دهم كه ان نجات دهنده من هستم، پس قوم شما را ازاد خواهم كرد و معابد و منازل و شهرهاى شما را تجديد بنا خواهم نمود و خود متولى همان معابد خواهم شد.
پادشاه ايران يهوديان را از اسارت ازاد كرد و به كشورشان بازگرداند و اورشليم را مجدداً تعمير نمود و فرمانى صادر كرد كه در تاريخ بشريت به منشور ازادى معروف شد. اين منشور را بر لوحى گِلين نوشتند و اكنون در موزه ملى انگلستان موجود است به طورى كه نمايندگان سازمان ملل در موقع تنظيم اعلاميه حقوق بشر از مفاد ان منشور استفاده نمودند خلاصه منشور اين است:
«بعد از اين هيچ پادشاه فاتح دين و مذهب خود را بر قوم مغلوب تحميل نكند. بعد از اين هيچ فرمانروائى اموال قوم مغلوب را تاراج ننمايد و جان و نواميس مردم هميشه محترم و محفوظ بماند.»

معرفي به دوستان

 

نوشته شده توسط آرش در  جمعه ۲۸ مرداد ۱۳۸۴  و ساعت 13:37	( 1 ) نظر

 

  <كورش بزرگ و منشور ازادى

 

كورش كبير سر سلسله پادشاهان هخامنشى شاهى ازاده و مردم دوست بود. افتخارات زيادى براى ايران كسب كرد. كشورهاى ليدى و بابل را فتح كرد و در بابل شنيد كه بخت النصر پادشاه ان كشور هزاران نفر از يهوديان را از سرزمين هاشان تبعيد كرده و به بابل اورده و به كارهاى سخت واداشته است. (كارى كه امروزه برعكس دولت اسرائيل با اعراب فلسطينى مى كند). مى گويند روزى پيرمردى يهودى خود را به كورش رساند و با حالى زار گفت ما از اهالى اورشليم هستيم و براى خود دينى مستقل و معابدى اباد و كشورى وسيع داشتيم ولى بخت النصر تمام معابد ما را ويران كرد و مردان ما را كشت و هزاران نفر از ما را از سرزمين هامان اواره نمود و به بابل اورد، من در كتب قديمى خوانده ام كه از مشرق زمين نجات دهنده اى ظهور مى كند و ما را از اسارت و در به درى مى رهاند. اكنون چشم اميد ما به شاه ايران است و به خود بشارت مى دهيم كه نجات دهنده ما تو خواهى بود.
كورش گفت: به تو اطمينان مى دهم كه ان نجات دهنده من هستم، پس قوم شما را ازاد خواهم كرد و معابد و منازل و شهرهاى شما را تجديد بنا خواهم نمود و خود متولى همان معابد خواهم شد.
پادشاه ايران يهوديان را از اسارت ازاد كرد و به كشورشان بازگرداند و اورشليم را مجدداً تعمير نمود و فرمانى صادر كرد كه در تاريخ بشريت به منشور ازادى معروف شد. اين منشور را بر لوحى گِلين نوشتند و اكنون در موزه ملى انگلستان موجود است به طورى كه نمايندگان سازمان ملل در موقع تنظيم اعلاميه حقوق بشر از مفاد ان منشور استفاده نمودند خلاصه منشور اين است:
«بعد از اين هيچ پادشاه فاتح دين و مذهب خود را بر قوم مغلوب تحميل نكند. بعد از اين هيچ فرمانروائى اموال قوم مغلوب را تاراج ننمايد و جان و نواميس مردم هميشه محترم و محفوظ بماند.»

معرفي به دوستان

 

نوشته شده توسط آرش در  جمعه ۲۸ مرداد ۱۳۸۴  و ساعت 13:33	( 0 ) نظر

 

  <وصیتنامه داریوش کبیر

 

اینک من از دنیا میروم بیست وپنج کشور جزء امپراتوری ایران
است. و در تمام این کشور ها پول ایران رواج دارد وایرانیان در
آن کشور ها دارای احترام هستند . و مردم کشور ها در ایران نیز
دارای احترام هستند.

جانشین من خشایار شا باید مثل من در حفظ این کشور ها
بکوشد . وراه نگهداری این کشور ها آن است که در امور داخلی
آنها مداخله نکند و مذهب وشعائر آنان را محترم بشمارد.

اکنون که من از این دنیا می روم تو دوازده کرور در یک زر در
خزانه سلطنتی داری و این زر یکی از ارکان قدرت تو میباشد .
زیرا قدرات پادشاه فقط به شمشیر نیست بلکه به ثروت نیز
هست . البته به خاطر داشته باش تو باید به این ذخیره بیفزایی نه
اینکه از آن بکاهی . من نمی گویم که در مواقع ضروری از آن
برداشت نکن ، زیرا قاعده این زر در خزانه آن است که هنگام
ضرورت از آن برداشت کنند ، اما در اولین فرصت آنچه برداشتی
به خزانه برگردان . مادرت آتوسا برمن حق دارد پس پیوسته
وسایل رضایت خاطرش را فراهم کن .

ده سال است که من مشغول ساختن انبار های غله در نقاط مختلف
کشور هستم و من روش ساختن این انبار ها را که از سنگ
ساخته می شود وبه شکل استوانه هست در مصر آموختم و چون
انبار ها پیوسته تخلیه می شود حشرات در آن بوجود نمی آیند و
غله در این انبار ها چند سال می ماند بدون اینکه فاسد شود و تو
باید بعد از من به ساختن انبار های غله ادامه بدهی
تا اینکه همواره آذوقه دو و یا سه سال کشور در آن انبار ها
موجود باشد . و هر ساله بعد از اینکه غله جدید بدست آمد از غله
موجود در انبار ها برای تامین کسری خواروبار از آن استفاده کن
و غله جدید را بعد از اینکه بوجاری شد به انبار منتقل نما و به
این ترتیب تو هرگز برای آذوغه در این مملکت دغدغه نخواهی
داشت ولو دو یا سه سال پیاپی خشکسالی شود .

هرگز دوستان وندیمان خود را به کار های مملکتی نگمار و برای
آنها همان مزیت دوست بودن با تو کافی است . چون اگر دوستان
وندیمان خود را به کار های مملکتی بگماری و آنان به مردم ظلم
کنند و استفاده نامشروع نمایند نخواهی توانست آنها را به
مجازات برسانی چون با تو دوست هستند و تو ناچاری رعایت
دوستی بنمایی .

کانالی که من میخواستم بین شط نیل و دریای سرخ بوجود بیاورم
هنوز به اتمام نرسیده و تمام کردن این کانال از نظر بازرگانی و
جنگی خیلی اهمیت دارد تو باید آن کانال را به اتمام برسانی و
عوارض عبور کشتی ها از آن کانال نباید آنقدر سنگین باشد که
ناخدایان کشتی ها ترجیح بدهند که از آن عبور نکنند .

اکنون من سپاهی به طرف مصر فرستادم تا اینکه در این قلمرو ،
نظم و امنیت برقرار کند ، ولی فرصت نکردم سپاهی به طرف
یونان بفرستم و تو باید این کار را به انجام برسانی . با یک
ارتش قدرتمند به یونان حمله کن و به یونانیان بفهمان که پادشاه
ایران قادر است مرتکبین فجایع را تنبیه کند .
توصیه دیگر من به تو این است که هرگز دروغ گو و متملق را به
خود راه نده ، چون هردوی آنها آفت سلطنت هستند و بدون ترحم
دروغ گو را از خود دور نما . هرگز عمال دیوان را بر مردم مسلط
نکن ، و برای اینکه عمال دیوان بر مردم مسلط نشوند ، قانون
مالیات وضع کردم که تماس عمال دیوان با مردم را خیلی کم کرده
است و اگر این قانون را حفظ کنی عمال حکومت با مردم زیاد
تماس نخواهند داشت .

افسران وسربازان ارتش را راضی نگه دار و با آنها بدرفتاری
نکن . اگر با آنها بد رفتاری کنی آنها نخواهند توانست معامله
متقابل کنند . اما در میدان جنگ تلافی خواهند کرد ولو به قیمت
کشته شدن خودشان باشد و تلافی آنها اینطور خواهد بود که
دست روی دست می گذارند و تسلیم می شوند تا اینکه وسیله
شکست خوردن تو را فراهم کنند .

امر آموزش را که من شروع کردم ادامه بده وبگذار اتباع تو
بتوانند بخوانند وبنویسند تا اینکه فهم وعقل آنها بیشتر شود
وهر چه فهم وعقل آنها بیشتر شود ، تو با اطمینان بیشتری
میتوانی سلطنت کنی . همواره حامی کیش یزدان پرستی باش . اما
هیچ قومی را مجبور نکن که از کیش تو پیروی نماید و پیوسته و
همیشه به خاطر داشته باش که هرکس باید آزاد باشد و از هر
كیش که میل دارد پیروی نماید .

بعد از اینکه من زندگی را بدرود گفتم . بدن من را بشوی و آنگاه
کفنی را که من خود فراهم کرده ام بر من به پیچان و در تابوت
سنگی قرار بده و در قبر بگذار . اما قبرم را که موجود است
مسدود نکن تا هرزمانی که میتوانی وارد قبر بشوی و تابوت
سنگی مرا در آنجا ببینی و بفهمی ، که من پدر تو پادشاهی مقتدر
بودم و بر بیست وپنج کشور سلطنت میکردم ،مردم و تو نیز مثل
من خواهی مرد . زیرا سرنوشت آدمی این است که بمیرد ،
خواه پادشاه بیست وپنج کشور باشد خواه یک خارکن و هیچ
کس در ان جهان باقی نخواهد ماند . اگر تو هر زمان که فرصت
بدست می آوری وارد قبر من بشوی و تابوت را ببینی ، غرور
وخود خواهی برتو غلبه خواهد کرد ، اما وقتی مرگ خود را نزدیک دیدی ،
بگو قبر مرا مسدود نمایند و وصیت کن که پسرت قبر تو را باز نگه دارد تا
اینکه بتواند تابوت حاوی جسد تو را ببیند .

زنهار زنهار ، هرگز هم مدعی وهم قاضی نشو اگر از کسی ادعایی
داری موافقت کن یک قاضی بیطرف آن ادعا را مورد رسیدگی
قرار دهد . و رای صادر نماید . زیرا کسی که مدعی است اگر
قاضی هم باشد ظلم خواهد کرد .

هرگز از آباد کردن دست برندار . زیرا که اگر از آباد کردن دست
برداری کشور تو رو به ویرانی خواهد گذاشت زیرا این قاعده
است که وقتی کشوری آباد نمی شود به طرف ویرانی می رود . در
آباد کردن ، حفر قنات و احداث جاده وشهر سازی را در درجه
اول قرار بده .

عفو وسخاوت را فراموش نکن و بدان بعد از عدالت برجسته
ترین صفت پادشاهان عفو است و سخاوت ، ولی عفو باید فقط
موقعی بکار بیفتد که کسی نسبت به تو خطایی کرده باشد و اگر به
دیگری خطایی کرده باشد و تو خطا را عفو کنی ظلم کرده ای زیرا
حق دیگری را پایمال نموده ای .

بیش از این چیزی نمیگویم این اظهارات را با حضور کسانی که
غیر از تو در اینجا حاضر هستند ، کردم . تا اینکه بدانند قبل از
مرگ من این توصیه ها را کرده ام و اینک بروید و مرا تنها
بگذارید زیرا احساس میکنم مرگم نزدیک شده است .

نگاهي كوتاه به شهر ستان دارب

نگاهي كوتاه به شهر ستان دارب

داراب يكي از مناطق‌قديمي استان فارس است که نام سابق آن دارابگرد يا دارابجرد بوده كه آثار آن در فاصله 5 كيلومتري جنوب باختري شهر داراب كنوني موجود است. داراب كنوني به تدريج كه شهر قديمي رو به ويراني مي گذاشته در جنب آتشكده آذرخش به وجود آمده است. قرار گرفتن داراب در مسير راه ارتباطي شيراز به بندرعباس، بوشهر و سواحل جنوبي ايران از دلايل مهم رشد و گسترش آن به حساب مي آيد. آن چه در مورد روند رشد و تحول شهر آمده است، مشخص مي کند كه داراب در زمان صفاريان گسترش يافت، اما در آغاز قرن ششم قسمت عمده آن خراب شد و تنها قلعه مستحكمي كه در وسط شهر قرار داشته باقي مانده است.داراب پس از فراز و فرودهاي بسيار به خصوص در دوره مغول، در عصر صفويه آرامش خود را بازيافته و به يكي از ولايات مهم فارس تبديل شد. مهم ترين تحول اين شهر در دوره قاجار احداث قناتي در بخش شمالي شهر و تقسيم آب قنات در بافت شهري بوده است. در اواخر دوره قاجاريه با مركزيت يافتن بندر بوشهر، توقف حمل كالا از شيراز به شهرهاي ديگر ايران، رونق گرفتن بندر خرمشهر و باز شدن راه تجارتي خوزستان، راه ترانزيتي بين بوشهر و تهران تحت تاثير قرار گرفت. در نتيجه بازار شيراز از رونق افتاد و به تبع آن از رونق بازار داراب نيز کاسته شد.بافته هاي داري با اهميت ترين صنايع دستي شهرستان داراب هستند. اين بافته ها از قبيل قالي، جاجيم و گليم از جمله صادرات اين شهرستان به شمار مي آيند که به کشورهاي ديگر نيز صادر مي شوند. کارگاه هاي قالي بافي داراب بسيار فعال هستند و در جذب نيروي کار اهميت شايان توجهي دارند.
کوزه گري و بافتن رويه گيوه نيز از صنايع دستي شهرستان داراب است که جنبه صادراتي دارند. گلدوزي روي پارچه از صنايع دستي بومي منطقه مي باشد که بيشتر جنبه مصرف محلي دارد.به علت وجود كشاورزي پر رونق و صنايع وابسته به آن و هم چنين صنايع دستي اين شهرستان بازرگاني در اين منطقه از رونق نسبي برخوردار است و عمده ترين صادرات اين منطقه را: مركبات، پنبه، گل سرخ،‌ خرما،‌ انگور،‌ بادام، گندم، قالي و گليم تشكيل مي دهد.
مکان هاي ديدني و تاريخي
شهرستان داراب از جاذبه هاي طبيعي و تاريخي با ارزشي برخوردار است. کوه ها و رودخانه هايي که در اين منطقه وجود دارند، به همراه گردشگاه ها و تنگ هايي چون تنگ لاي زنگان که منطقه اي جنگلي پوشده از باغ هاي گل رزمي باشد، از جمله جاذبه هاي طبيعي و مهم منطقه هستند. مسجد سنگي که در در زمان ساسانيان دردل کوه حجاري شده ، آتشکده هاي قديمي که قدمت آن ها به دوره هاي باستاني مي رسند، قصرآيينه که قدمت آن به سال سوم ميلادي مي رسد و نقش رستم که آثار مهمي از دوره هاي عيلامي، هخامنشي و ساساني را در خود دارد، به همراه ده ها اثر تاريخي و باستاني چون تپه هاي تاريخي و آرامگاه هاي مشاهير و ... از جمله مهم ترين جاذبه هاي تاريخي شهرستان داراب به شمار مي آيند که به همراه جاذبه هاي طبيعي، مکان هاي ديدني شهرستان داراب را تشکيل مي دهند.
صنايع و معادن
عمده ترين صنايع در اين شهرستان در ارتباط با كشاورزي برقرار شده‌اند و عمده‌ترين كارخانه‌هاي اين شهرستان کارخانه ۳۰۰۰تنی سیمان داراب و كارخانه‌ها و كارگاه هاي پنبه پاک كني و كارگاه هاي قالي‌بافي است. اين كارگاه‌ها و كارخانه‌ها در جذب كارگر و توليد كار و گرداندن چرخ هاي اقتصادي منطقه تاثير به سزايي دارند. در كوه هاي منطقه داراب معادن گچ و سنگ هاي ساختماني وجود دارد كه به روش هاي دستي و مكانيكي مورد بهره برداري قرار مي گيرند.
کشاورزي و دام داري
اساس و بنيان اقتصاد شهرستان داراب بر كشاورزي و صنايع دستي استوار‌است. كشاورزي اين منطقه از رونق نسبي برخوردار بوده و به روش صنعتي انجام مي شود. نوع كشت آبي و منابع آب كشاورزي چاه ژرف و نيمه ژرف،‌ كاريز، چشمه و رودخانه است. عمده ترين فرآورده هاي كشاورزي داراب عبارتند از : پنبه، گندم، جو، مركبات، خرما، بادام، گل سرخ، انگور و تره بار. از ميان اقلام فوق مركبات، خرما، انگور، گل سرخ، بادام، گندم، پنبه ( پس از پاک شدن در كارخانه‌هاي‌پنبه‌پاک‌كني‌داراب)صادر مي شود. در اين منطقه دام داري به شيوه سنتي انجام مي گيرد و توليدات آن كه انواع فرآورده هاي لبني و دامي از قبيل گوشت،‌ پوست، لبنيات و… مي باشد به مصرف داخلي مي رسد.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان داراب از شمال به شهرستان هاي نيريز و استهبان، از خاور به سعادت آباد ( از بخش هاي شهرستان بندر عباس در استان هرمزگان )از جنوب به شهرستان لار، و از باختر به شهرستان هاي جهرم و فسا محدود است. اين شهرستان تنها از يک بخش مركزي تشكيل شده است. مهم ترين رودخانه اين شهرستان به نام رود بار معروف است. شهر داراب مركز شهرستان داراب در 54 درجه و 32 دقيقه طول جغرافيايي و 28 درجه و 45 دقيقه عرض جغرافيايي و بلندي 1140 متري از سطح دريا واقع شده و هواي آن معتدل مايل به گرم و خشک است. شهرستان داراب در سرشماري سال 1375 جمعيتي معادل 210935 نفر داشته است. زبان اهالي‌داراب‌فارسي، تركي و عربي است و بيش‌ترمسلمان و شيعه مذهب هستند. مسيرهاي دسترسي به اين منطقه را راه داراب – فسا به طول 110 كيلومتر و راه داراب – استهبان به طول 75 كيلومتر تشكيل مي‌دهند. مركز شهرستان در 270 كيلومتري جنوب خاوري شيراز و در مسير راIه كهكم - مقاري قرار دارد.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
كلمه دار در زبان فارسي به معني پرورنده است. دارآب به معني پرورنده آب، به علت فراواني چشمه هاي آب گوارا و رودهاي بسيار به اين منطقه اتلاق شده است. داراب از شهرهاي قديمي استان فارس است كه قبل از اسلام « دارابگرد» نام داشته و خرابه هاي آن در پنج كيلومتري جنوب شهر داراب فعلي قرار دارد. ولايت دارابگرد (دارابجرد)، خاوري ترين ولايت فارس بود که تقريبا همان ولايت شبانكاره كه در دوره مغولان از فارس جدا شد و حكومتي جداگانه پيدا کرد، است. در افسانه هاي ايراني، بناي شهر دارابگرد را به داراب نسبت داده اند. مركز داراب در دوره خلفاي اسلامي، شهر دارابگرد يا دارابجرد ثبت شده است. در آغاز قرن ششم هجري، قسمت عمده شهر دارابگرد ويران شد و تنها قلعه اي محكم كه در وسط شهر بود، باقي ماند. هم زمان با استيلاي اتابكان سلغري بر فارس، سلسله ديگري در قسمت خاوري اين ايالت يعني در ناحيه سرحدي بين فارس، كرمان و خليج فارس كه مشتمل بر بلاد دارابگرد، نيريز، ( ايگ يا ايج )،‌ طارم و اصطهبانات بود، به قدرت رسيد و اين نواحي را كه در آن زمان شبانكاره نام داشت، به تصرف خود در آورد. اين سلسله، مركز حكومت را از دارابگرد به داركان (زركان) كه در جنوب قلعه ايگ واقع شده است، منتقل كرد.